Amortisman nasıl hesaplanır ve kaydedilir

Bir duran varlık alındığında maliyetinin tamamı o yılın gideri olmaz; faydalı ömrü boyunca parça parça gider yazılır. Amortisman bu paylaştırmanın adıdır ve dayanağı VUK m. 313'tür.

Amortisman ayrılabilmesi için varlığın işletmede bir yıldan fazla kullanılması, yıpranmaya tabi olması ve envantere dâhil bulunması aranır.

Normal amortisman yöntemi

VUK m. 315'te düzenlenen ve en sık kullanılan yöntemdir. Maliyet, faydalı ömre eşit olarak bölünür. Faydalı ömrü beş yıl olan 50.000 TL'lik bir demirbaş için her yıl 10.000 TL amortisman ayrılır.

Faydalı ömür keyfî seçilmez; Bakanlığın yayımladığı amortisman listesinde her varlık türü için belirlenmiştir. Sınav sorusu genellikle ömrü ya da oranı metinde verir.

Kayıt

Yönetim biriminde kullanılan bir demirbaş için dönem sonu kaydı:

Borçlu

• 770 Genel Yönetim Giderleri: 10.000

Alacaklı

• 257 Birikmiş Amortismanlar: 10.000

Varlığın kendisi, yani 255 Demirbaşlar hesabı, maliyet bedeliyle kalır. Değer düşüşü 257 hesabında birikir. Bilançoda ikisi birlikte gösterilir; maliyetten birikmiş amortisman düşüldüğünde varlığın net defter değeri bulunur.

Varlık üretimde kullanılıyorsa gider tarafı 770 değil, ilgili üretim gideri hesabıdır. Hangi hesabın borçlanacağını varlığın kullanıldığı yer belirler.

Varlık neden doğrudan azaltılmıyor

255 hesabını her yıl azaltmak teknik olarak mümkündür, ancak iki bilgi kaybolurdu: varlığın ilk maliyeti ve bugüne kadar ne kadarının itfa edildiği. Ayrı bir düzenleyici hesap ikisini de görünür tutar. Varlık satıldığında veya elden çıkarıldığında 255 ile 257 birlikte kapatılır.

Azalan bakiyeler yöntemi

Normal yöntemin yanında, ilk yıllarda daha yüksek amortisman ayrılan azalan bakiyeler yöntemi de bulunur. Burada oran kalan net değere uygulanır ve her yıl ayrılan tutar küçülür. Yöntem seçimi varlığın ömrü boyunca bazı sınırlara tabidir; soruda hangi yöntemin kullanıldığı açıkça verilir.

Bir varlığın amortismanını ve net değerini işletme gözüyle görmek için amortisman sözlük maddesine bakabilirsin.

Amortismanın tabanı: maliyet bedeli

Amortisman, varlığın satın alma bedeline değil maliyet bedeline uygulanır ve ikisi aynı şey değil. Maliyet bedeline, varlığı kullanıma hazır hâle getirmek için yapılan harcamalar da girer: nakliye, montaj, gümrük, varsa noter ve tescil masrafları.

Katma değer vergisi ise indirim hakkı bulunduğu sürece maliyete girmez; 191 hesabında izlenir. İndirim hakkının bulunmadığı hâllerde vergi maliyete eklenir ve amortismanın tabanını büyütür.

Soruda nakliye ya da montaj bedeli ayrı verilmişse, bu tutarın maliyete eklenip eklenmediği doğrudan sınanıyor demektir. Taban yanlış kurulduğunda yıllık amortisman da yanlış çıkar.

Azalan bakiyeler: sayısal örnek

Normal yöntemde her yıl aynı tutar ayrılır. Azalan bakiyeler yönteminde oran, her yıl kalan net değere uygulanır ve ayrılan tutar küçülür.

Beş yıl ömürlü 50.000 liralık bir varlık düşünelim. Normal yöntemde her yıl 10.000 lira ayrılır. Azalan bakiyeler yönteminde ilk yıl daha büyük bir tutar ayrılır, ikinci yıl bu tutar kalan değer üzerinden hesaplandığı için küçülür, üçüncü yıl daha da küçülür.

Yöntemin iki özelliği sınavda sorulur. Birincisi: uygulanacak oran, normal yöntemdeki oranın iki katını geçemez ve kanunda bir üst sınıra bağlıdır. İkincisi: son yıla devreden bakiyenin tamamı o yıl gider yazılır, çünkü yöntem matematik olarak sıfıra inmez.

Normal yöntemden azalan bakiyelere geçilemez; tersi, yani azalan bakiyelerden normale geçiş ise mümkündür.

Varlık elden çıkarıldığında

Satışta üç hesap birlikte kapanır: varlığın maliyeti, birikmiş amortismanı ve satış bedeli. Aradaki fark kâr ya da zarar olarak sonuç hesaplarına gider.

Maliyeti 50.000 lira, birikmiş amortismanı 30.000 lira olan bir demirbaş 25.000 liraya peşin satılıyor. Net defter değeri 20.000 lira, satış bedeli 25.000 lira; aradaki 5.000 lira kârdır.

Borçlu

• 100 Kasa: 25.000
• 257 Birikmiş Amortismanlar: 30.000

Alacaklı

• 255 Demirbaşlar: 50.000
• 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar: 5.000

Birikmiş amortismanın borçlanması ilk bakışta ters görünür. Sebebi şu: 257 alacak kalanı veren bir düzenleyici hesaptır ve kapatılması için borçlandırılması gerekir. Varlık defterden çıkarken onu düzenleyen hesap da çıkmak zorundadır.

Satış bedeli net değerin altında kalsaydı fark 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar hesabına yazılırdı.

Kâr tarafının 679, zarar tarafının 689 olması tesadüf değil: ikisi de olağan dışı sınıfta. Duran varlık satışı ne esas faaliyetten gelen ne de düzenli olarak tekrarlanan bir kazançtır; bu yüzden 64 ve 65 gruplarına değil, 67 ve 68 gruplarına giriyor. Aynı işlemin kârını olağan, zararını olağan dışı saymak kendi içinde tutarsız olurdu.