Çek ve senet alırken nelere bakılır

Vadeli satışta müşteri çoğu zaman bir kâğıt veriyor: çek ya da senet. Bu kâğıt bir ödeme değil, ödeme vaadi ve alırken bakılacak şeyler var.

Üç belge

Bono (senet). Borçlunun, belirli bir tutarı belirli bir tarihte ödemeyi taahhüt ettiği belge. Tek taraflı bir vaat: düzenleyen kişi ödeyeceğini yazıyor.

Çek. Bir bankaya verilen ödeme emri. Düzenleyen kişi, bankasındaki hesaptan belirli bir tutarın ödenmesini emrediyor. Çekin arkasında bir banka ilişkisi var ve bu onu bonodan ayırıyor.

Poliçe. Üç taraflı bir belge: düzenleyen kişi, bir başkasına, üçüncü bir kişiye ödeme yapmasını emrediyor. Ticari hayatta bonodan daha az kullanılıyor.

Üçünün ortak özelliği kıymetli evrak olmaları: hak belgeye bağlı ve belge devredilebiliyor.

Çek alırken bakılacaklar

Çekte zorunlu unsurlar var ve eksik olduğunda belge çek sayılmıyor: çek kelimesi, belirli bir tutarın ödenmesi emri, ödeyecek bankanın adı, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.

Bunların yanında pratik kontroller var.

• Tutarın yazıyla ve rakamla tutması. Fark varsa yazıyla olan esas alınıyor.
• Düzenlenme tarihi. Çekte vade yoktur; tarih düzenlenme tarihidir ve ileri tarihli çekler ticari bir alışkanlık.
• İmzanın hesap sahibine ait olması. Şirket çekinde imza yetkisi ayrıca sorgulanıyor.
• Karalama ve düzeltme olmaması. Üzerinde değişiklik yapılmış bir çek sorun doğuruyor.

Çekin karşılığının olup olmadığını önceden bilmek mümkün değil, ama düzenleyenin karşılıksız çek geçmişi sorgulanabiliyor. Büyük tutarlı bir çek alırken bu sorgu makul bir adım.

Senet alırken bakılacaklar

Bonoda da zorunlu unsurlar var: senet veya bono kelimesi, kayıtsız şartsız ödeme vaadi, vade, kime ödeneceği, düzenlenme tarihi ve yeri, düzenleyenin imzası.

Vade burada ayrı bir önem taşıyor: çekte vade yok, bonoda var. Vadesi yazılmamış bono görüldüğünde ödenmesi gereken bir belgeye dönüşüyor.

Senedin gücünü artıran bir unsur daha var: aval, yani senet bedelinin ödenmesine kefil olunması. Avalli senet, düzenleyenin ödememesi hâlinde ikinci bir sorumluya başvurma imkânı veriyor.

Ciro: sorumluluk sende kalıyor

Elindeki çek ya da senedi kendi borcunu ödemek için başkasına devredebiliyorsun. Bu işleme ciro deniyor ve arkaya imza atılarak yapılıyor.

Ciro bir kolaylık ama bedava değil. Ciro eden kişi, belgenin ödenmesinden sorumlu kalmaya devam ediyor. Senet vadesinde ödenmezse son hamil, ciro eden herkese başvurabiliyor.

Bunun somut sonucu şu: müşteriden aldığın bir senedi tedarikçine ciro ettin ve senet karşılıksız çıktı. Tedarikçi sana dönüyor ve ödemek zorunda kalıyorsun; sonra sen müşterine dönüyorsun. Arada kalan taraf sen oluyorsun.

Bu yüzden ciro edilen senetlerin takibi, elde tutulanlar kadar önemli. Hangi senedi kime verdiğin kayıtlı olmak zorunda.

Karşılıksız çıktığında

Ödenmeyen senet protesto ediliyor, ödenmeyen çek için bankadan karşılıksız kaydı alınıyor. İkisi de takibin başlangıcı ve süreleri var: süresi içinde yapılmayan işlem bazı hakları kaybettiriyor.

Burada müşavirinin işi sınırlı; bu bir hukuki takip süreci. Ama muhasebe tarafında bir sonuç doğuyor: alacak artık olağan bir ticari alacak değil ve takip başlatıldığında şüpheli alacak hâline gelebiliyor.

Yıl sonunda bu alacak için karşılık ayrılıp gider yazılabilmesi, takibin yapılmış olmasına bağlı. Yani hukuki adımın muhasebe sonucu da var ve ikisi birlikte düşünülmek zorunda.

Kasada senet tutmanın maliyeti

Vadesi uzun bir senet, parası bugün elinde olmayan bir alacak. İşletmenin nakit ihtiyacı varsa iki seçenek doğuyor: bankaya iskonto ettirmek ya da ciro ederek borç ödemek.

İskontoda banka vadeye kadar işleyecek faizi kesiyor ve bu bir finansman gideri. Yani uzun vadeli satış yapmanın maliyeti, vade farkı olarak fiyata yansıtılmadıysa burada ortaya çıkıyor.

Vade kararını verirken bakılacak yer bu: üç ay vadeli satış, aynı malı peşin satmaktan farklı bir iş ve farkın bedeli ya fiyatta ya iskonto giderinde görünüyor.

Senet alırken kayda geçmesi gerekenler

Elindeki her kıymetli evrakın kayıtlı olması gerekiyor ve kayıt birkaç bilgiyi birden taşıyor: borçlu kim, tutar ne, vade ne zaman, belge nerede.

Son bilgi en çok atlanan. Senet elinde mi, bankada teminatta mı, iskonto edildi mi, ciro edildi mi? Dördü ayrı durum ve her birinin ayrı sonucu var.

Bu takip yardımcı defterde yapılıyor ve muhasebe kaydı da onu izliyor. Teminata verilen senet bilançodan çıkmıyor ama üzerindeki kısıt nazım hesaplarda görünüyor; ciro edilen senet bilançodan çıkıyor ama sorumluluk nazım hesapta duruyor.

Kayıt tutulmadığında vadesi gelen senet hatırlanmıyor ve tahsil süreci gecikiyor. Gecikme bazı hakları kaybettirdiği için bu, yalnızca bir düzen sorunu değil.

Alacağı güvenceye bağlamanın başka yolları

Çek ve senet tek seçenek değil. Vadeli satışta alacağı güvenceye bağlamanın başka yolları da var ve her birinin maliyeti farklı.

Teminat mektubu, bankanın ödeme garantisi vermesi. Güçlü bir güvence ama karşı tarafa maliyeti var ve her müşteri alamıyor.

İpotek ve rehin, bir varlığın güvence olarak gösterilmesi. Büyük tutarlı ve uzun vadeli işlerde kullanılıyor.

Kefalet, üçüncü bir kişinin borca kefil olması. Senet üzerindeki aval bunun kıymetli evraktaki hâli.

Seçim tutara ve ilişkiye göre yapılıyor. Küçük tutarlı sürekli satışlarda senet pratik; büyük ve tek seferlik işlerde daha güçlü bir güvence makul. Hiç güvence almamak da bir seçim ve bedeli tahsil edilemeyen alacak olarak çıkıyor.