Karşılaştırmalı tablolar analizi

En basit analiz tekniği bu ve en çok kullanılanı: iki dönemin tabloları yan yana konuyor, her kalem için fark alınıyor.

Tablonun kurulması

Dört kolon yeterli. Birinci kolon kalem adı, ikinci kolon geçen dönem tutarı, üçüncü kolon bu dönem tutarı, dördüncü kolon fark.

Beşinci bir kolon farkın yüzde olarak büyüklüğünü gösteriyor: fark bölü geçen dönem tutarı. Bu kolon olmadan tutar farkları yanıltıcı oluyor.

Bir örnek: iki kalem de 10.000 lira artmış olsun. Birincisi 20.000'den 30.000'e çıkmış, ikincisi 500.000'den 510.000'e. Tutar farkı aynı, ama birincisi yarı yarıya büyümüş, ikincisi neredeyse değişmemiş. Yüzde kolonu bu ayrımı yapıyor.

Hangi değişim anlamlı

Bütün kalemler incelenemiyor ve incelenmesi de gerekmiyor. Dikkat çekenler belli.

Büyük yüzde değişimi gösteren kalemler. Sebebi aranıyor, çünkü böyle bir değişim ya bir karar ya bir sorun.

Beklenen yönün tersine hareket eden kalemler. Satışlar artarken alacakların azalması olağan dışı: ya tahsilat hızlanmış ya bir satış kaydedilmemiş.

Birlikte hareket etmesi gereken ama ayrışan kalemler. Satışlar ve satışların maliyeti birlikte hareket ediyor; biri çok diğeri az artmışsa maliyet yapısı değişmiş.

Yeni ortaya çıkan ya da kaybolan kalemler. Geçen dönem olmayan bir kredi, bu dönem kaybolmuş bir stok kalemi.

Satış ile alacağın ilişkisi

En çok bakılan ilişki bu ve iki kalemi birlikte okumak tek başına okumaktan çok daha fazlasını söylüyor.

Satışlar artıyor, alacaklar daha hızlı artıyorsa: büyüme tahsilat pahasına oluyor. Müşterilere daha uzun vade veriliyor ya da tahsilat zayıflıyor.

Satışlar aynı, alacaklar artıyorsa: tahsilat bozulmuş. Bu, alacak yaşlandırmasıyla doğrulanacak bir işaret.

Satışlar azalıyor, alacaklar aynı kalıyorsa: eski alacaklar tahsil edilemiyor ve şüpheli alacak değerlendirmesi gerekiyor.

Aynı mantık stok ile satışların maliyeti arasında da işliyor: maliyet aynı kalırken stok büyüyorsa, satılmayan mal birikiyor.

Enflasyon sorunu

Karşılaştırmalı analizin en ciddi sınırı bu. Fiyatların hızlı değiştiği bir dönemde, iki yılın tutarları aynı ölçü birimini taşımıyor.

Satışların artması gerçek bir büyüme olmayabiliyor: aynı miktarda mal, daha yüksek fiyatla satılmış olabilir. Bu durumda tutar artıyor, miktar artmıyor.

Düzeltme yolları var. Tutarlar bir fiyat endeksiyle aynı döneme indirgenebiliyor, ya da miktar bazlı veriler kullanılabiliyor: kaç adet satıldı, kaç ton üretildi.

Sınavda bu düzeltme genellikle istenmiyor ama sınırın bilinmesi soruluyor: tutar artışının her zaman büyüme anlamına gelmediği.

Bilanço ve gelir tablosu birlikte

İki tablo ayrı ayrı karşılaştırılıyor ama yorum birlikte yapılıyor.

Gelir tablosundaki satış artışı, bilançodaki alacak ve stok artışıyla birlikte okunuyor. Gelir tablosundaki finansman gideri artışı, bilançodaki kredi artışıyla.

Bu çapraz okuma bir tutarlılık kontrolü de sağlıyor: kredi artmamışken finansman giderinin büyümesi ya faiz oranının yükseldiğini ya bir kalemin yanlış yazıldığını gösteriyor.

Soru nereden gelir

İki tipik biçim var.

Birincisi hesap: iki dönemin tutarları verilip fark ve yüzde değişim isteniyor. Dikkat edilecek yer bölenin geçen dönem tutarı olması.

İkincisi yorum: bir değişim verilip sebebinin ne olabileceği soruluyor. Burada doğru cevap genellikle iki kalemin ilişkisine dayanıyor: satış ve alacak, stok ve maliyet, kredi ve finansman gideri.

En sık yapılan hata tek kaleme bakıp yorum yapmak. Bir kalemin artması tek başına ne iyi ne kötü; anlamı başka bir kalemle ilişkisinden çıkıyor.

İki dönemden fazlası

Analiz iki dönemle sınırlı değil. Üç ya da daha fazla dönem yan yana konulduğunda tek seferlik dalgalanmalar ile süregelen yönler birbirinden ayrılıyor.

İki dönem karşılaştırıldığında bir kalemin artması bir yön gibi görünüyor. Üç dönem bakıldığında anlaşılıyor ki o kalem bir yıl artıp sonra geri düşmüş: dalgalanma, yön değil.

Bu yüzden iki dönemlik karşılaştırmanın çıktısı bir soru, bir sonuç değil. Soru şu: bu değişim bir yön mü, bir sapma mı? Cevabı eğilim analizi veriyor.

Üç dönemden fazlasında karşılaştırmalı tablo okunamaz hâle geliyor ve yerini eğilim yüzdeleri alıyor. İki teknik arasındaki iş bölümü bu: karşılaştırmalı tablo iki dönemi ayrıntıyla, eğilim analizi çok dönemi özetle gösteriyor.

Mevsimsellik tuzağı

Ara dönem tabloları karşılaştırılırken ayrı bir dikkat gerekiyor. Mevsimsel çalışan bir işletmede üçüncü çeyrek ile dördüncü çeyreği karşılaştırmak yanıltıcı sonuç veriyor.

Doğru karşılaştırma aynı dönemin bir önceki yıldaki hâliyle yapılıyor: bu yılın üçüncü çeyreği ile geçen yılın üçüncü çeyreği. Böylece mevsim etkisi iki tarafta da aynı kalıyor.

Bu ayrım bilançoda da geçerli. Sezon başında yüksek stok, sezon sonunda yüksek alacak normal; aynı işletmenin iki ayrı anındaki fotoğrafı farklı görünüyor ve ikisi de doğru.