KDV nasıl kaydedilir: 191, 391 ve dönem sonu

Katma değer vergisinin neden işletmenin geliri olmadığı önceki derslerde görüldü. Bu ders aynı mekanizmanın defterdeki karşılığını gösteriyor.

Alışta: 191 İndirilecek KDV

İşletme 10.000 TL bedelli ticari malı, 2.000 TL katma değer vergisiyle birlikte vadeli alıyor.

Borçlu

• 153 Ticari Mallar: 10.000
• 191 İndirilecek KDV: 2.000

Alacaklı

• 320 Satıcılar: 12.000

Vergi, malın maliyetine eklenmez. Ayrı bir varlık hesabında bekletilir ve dönem sonunda hesaplanan vergiden indirilir.

Satışta: 391 Hesaplanan KDV

İşletme 15.000 TL bedelli satışı, 3.000 TL katma değer vergisiyle birlikte vadeli yapıyor.

Borçlu

• 120 Alıcılar: 18.000

Alacaklı

• 600 Yurt İçi Satışlar: 15.000
• 391 Hesaplanan KDV: 3.000

Satış hesabına yalnızca vergi hariç tutar yazılır. Hesaplanan vergi bir yükümlülüktür; beyan edilip ödenecektir.

Dönem sonu mahsup

Dönem kapanırken iki hesap birbirine kapatılır.

Hesaplanan vergi indirilecekten fazlaysa, yukarıdaki örnekte olduğu gibi:

Borçlu

• 391 Hesaplanan KDV: 3.000

Alacaklı

• 191 İndirilecek KDV: 2.000
• 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar: 1.000

Fark, ödenecek vergi olarak bekler. Ödeme yapıldığında 360 borçlanır, banka alacaklanır.

İndirilecek vergi hesaplanandan fazlaysa fark sonraki döneme devreder:

Borçlu

• 391 Hesaplanan KDV: hesaplanan tutar
• 190 Devreden KDV: fark

Alacaklı

• 191 İndirilecek KDV: indirilecek tutar

Sonraki dönemin başında 190'daki tutar yeniden 191'e aktarılır ve o dönemin indirimine katılır.

İki hesap neden ayrı duruyor

Alışta yüklenilen ve satışta hesaplanan verginin tek hesapta netleştirilmemesi bir ayrıntı değil, beyanın kendisiyle ilgili bir gereklilik. Beyanname iki tutarı ayrı ayrı istiyor: dönemde hesaplanan vergi ne kadar, indirilecek vergi ne kadar. Tek hesapta netleştirilmiş bir tutardan bu iki sayı geri üretilemez.

Ayrı durmanın ikinci faydası denetim. 391 hesabının toplamı dönem satışlarıyla, 191 hesabının toplamı dönem alışlarıyla tutarlı olmak zorunda. Tutmadığında hatanın hangi tarafta olduğu hemen görünüyor.

İadelerde kayıt ters yönde işler

Satılan mal iade edildiğinde ya da alınan mal geri verildiğinde, vergi de işlemle birlikte geri döner.

Alıştan iade örneği: 10.000 liralık malın 2.000 lira vergisiyle alındığı işlemin 3.000 lirası iade ediliyor, vergisi 600 lira.

Borçlu

• 320 Satıcılar: 3.600

Alacaklı

• 153 Ticari Mallar: 3.000
• 191 İndirilecek KDV: 600

Daha önce borçlanmış olan 191 hesabı burada alacaklanıyor, yani indirim hakkı geri alınıyor. Satıştan iadede ise 391 hesabı borçlanır ve satış iadeleri hesabı kullanılır.

İadenin kayda alınmaması iki hatayı birden doğurur: stok olduğundan düşük görünür ve indirilecek vergi olduğundan yüksek kalır. İkincisi beyanı doğrudan etkiler.

Dönem başında devredenin aktarılması

Devreden vergi, sonraki dönemin indirimine katılmak üzere dönem başında geri aktarılır.

Borçlu

• 191 İndirilecek KDV: devreden tutar

Alacaklı

• 190 Devreden KDV: devreden tutar

Bu kayıt yapılmazsa 190 hesabı bilançoda birikmeye devam eder ve o dönemin indirimi eksik hesaplanır. Devreden verginin yıllarca aynı tutarda durduğu bir bilanço, çoğu zaman bu aktarmanın atlandığını gösterir.

Tevkifat düzeni nasıl değiştirir

Tevkifatlı bir işlemde verginin bir kısmını alıcı keser ve kendisi beyan eder. Satıcının 391 hesabına yalnızca kendi beyan edeceği kısım yazılır. Alıcı ise kestiği kısmı hem indirilecek vergi hem de ödenecek vergi olarak izler.

Ayrıntısını KDV tevkifatı aracı gösterir.

Beyandan ödemeye

Dönem sonu mahsubuyla 360 hesabına yazılan tutar, beyan edilip ödendiğinde kapanır.

Borçlu

• 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar: 1.000

Alacaklı

• 102 Bankalar: 1.000

Bu kayıt yapılmadığında 360 hesabı bilançoda borç olarak durmaya devam eder ve işletme ödediği bir vergiyi hâlâ borçlu görünür. Ödeme kayıtlarının atlanması, bilançoda birikmiş sahte borçların en yaygın sebebi.

Dikkat edilecek bir ayrım var: 360 hesabı yalnızca katma değer vergisini değil, ücretlerden kesilen stopajı ve diğer ödenecek vergileri de taşır. Bu yüzden hesabın kalanını tek bir beyanla karşılaştırmak yanıltıcı olur; yardımcı hesaplarla ayrıştırılması gerekir.

İki hesabın bilançodaki yeri

191 İndirilecek KDV bir dönen varlık hesabıdır ve dönem içinde borç kalanı verir. 391 Hesaplanan KDV ise kısa vadeli yabancı kaynak sınıfındadır ve alacak kalanı verir.

Dönem sonu mahsubu yapıldığında ikisi de kapanır; bilançoda ya 190 Devreden KDV (varlık) ya da 360 Ödenecek Vergi ve Fonlar (borç) kalır. Bilançoda hem 191 hem 391 kalanı görünüyorsa dönem sonu mahsubu yapılmamış demektir.

Bu, kesin mizanda bakılacak kontrollerden biri. İki hesabın da sıfırlanmış olması, o dönemin vergi hesabının tamamlandığını gösteriyor.