Konsolide tablo neden ve nasıl kurulur

Bir şirket başka bir şirketi kontrol ediyorsa, ikisinin ayrı ayrı tabloları grubun gerçek durumunu göstermiyor. Konsolide tablo bu boşluğu dolduruyor: bağlı şirketler tek bir işletme gibi raporlanıyor.

Bu ders konsolidasyonun tekniğini değil mantığını anlatıyor. Ayrıntılı hükümler için ilgili standartlara ve güncel düzenlemelere bakılması gerekiyor.

Neden gerekiyor

Bir örnek sorunu gösteriyor. Ana şirket, bağlı şirketine 1.000.000 liralık mal satıyor ve kâr yazıyor. Mal bağlı şirketin deposunda duruyor, henüz grup dışına satılmamış.

Ana şirketin tablosunda bir satış ve bir kâr var. Bağlı şirketin tablosunda bir stok var. İki tablo ayrı ayrı okunduğunda grup para kazanmış görünüyor.

Oysa grup bir bütün olarak hiçbir şey satmadı: mal bir depodan başka bir depoya geçti. Kâr gerçekleşmemiş ve grup dışından hiç para gelmemiş durumda.

Konsolidasyon bu işlemi eliyor: satış, maliyet ve kâr çıkarılıyor; geriye yalnızca stokun ana şirketteki maliyeti kalıyor.

Kontrol ölçüsü

Konsolidasyonun koşulu kontrol. Oy hakkının çoğunluğuna sahip olmak en açık hâli, ama tek ölçü değil: yönetim organını belirleme gücü, sözleşmeye dayanan haklar ve fiilî yönetim etkisi de kontrol doğurabiliyor.

Kontrol varsa tam konsolidasyon yapılıyor: bağlı şirketin bütün varlık, borç, gelir ve giderleri ana şirketin tablolarıyla satır satır birleştiriliyor.

Kontrol yok ama önemli etki varsa, yani iştirak ilişkisi varsa, yöntem farklı: öz kaynak yöntemi uygulanıyor ve yatırım tek bir satırda, payına düşen öz kaynak değeriyle gösteriliyor.

Ayrımı yapan soru şu: bu şirketin kararlarını kim veriyor? Cevap ana şirketse konsolidasyon, cevap paylaşılmışsa ya da yalnızca etki varsa öz kaynak yöntemi.

Eliminasyon: neler eleniyor

Konsolidasyonun teknik özü grup içi işlemlerin elenmesi. Dört grup kalem eleniyor.

İştirak yatırımı ile öz kaynak. Ana şirketin bilançosunda bağlı şirkete yatırım bir varlık, bağlı şirketin bilançosunda aynı tutar sermaye. İkisi karşılıklı olduğu için eleniyor; yoksa aynı değer iki kez sayılıyor.

Grup içi alacak ve borçlar. Ana şirketin bağlı şirketten alacağı, bağlı şirketin ana şirkete borcu. Grup bir bütün olarak kendisine borçlu olamayacağı için ikisi de çıkarılıyor.

Grup içi satış ve maliyetler. Yukarıdaki örnek. Satış ve karşılığındaki maliyet birlikte eleniyor.

Gerçekleşmemiş kârlar. Grup içi satıştan doğan ve mal hâlâ grupta olduğu için gerçekleşmemiş kâr, stok değerinden de çıkarılıyor.

Kontrol gücü olmayan paylar

Ana şirket bağlı şirketin tamamına sahip olmayabiliyor. Payın bir kısmı grup dışındaki ortaklarda.

Tam konsolidasyonda bağlı şirketin tamamı birleştiriliyor, ama o varlıkların bir kısmı aslında başka ortaklara ait. Bu pay, öz kaynaklar içinde ayrı bir satırda gösteriliyor: kontrol gücü olmayan paylar.

Aynı ayrım dönem sonucunda da yapılıyor: kârın ne kadarı ana ortaklığa, ne kadarı diğer ortaklara düşüyor.

Bu satır bir muhasebe ayrıntısı değil, bir okuma anahtarı: konsolide kârın tamamı ana şirketin ortaklarına ait değil ve tabloyu okuyan kişinin bunu bilmesi gerekiyor.

Türkiye'de kim konsolide ediyor

Konsolide tablo hazırlama yükümlülüğü belirli ölçütlere bağlı: bağımsız denetime tabi olan ve bağlı ortaklığı bulunan işletmeler.

Tekdüzen düzeninde çalışan küçük bir grup için konsolidasyon yükümlülüğü doğmayabiliyor. O durumda şirketler ayrı ayrı raporlanıyor ve grubun bütünü hiçbir tabloda görünmüyor.

Bu bir boşluk doğuruyor ve bilinmesi gerekiyor: birbirine bağlı iki şirketin ayrı tabloları, grup içi işlemlerle şişirilmiş olabiliyor. Bir tabloyu okurken grup ilişkisi olup olmadığını sormak, bu yüzden makul bir soru.

Mantığın özeti

Konsolidasyon tek bir soruya cevap veriyor: bu grup, dışarıdan bakıldığında ne kadar varlığa sahip ve ne kadar kazandı?

Cevabı bulmak için grubun kendi içinde yaptığı her şey silinmek zorunda. İçeride dolaşan para kazanç değil, içeride dolaşan borç yükümlülük değil.

Bu mantık küçük bir işletme için de geçerli bir düşünme alışkanlığı: iki şirketi olan bir girişimcinin iki tablosunu toplamak, grubun durumunu vermiyor. Aradaki işlemler elenmedikçe toplam her zaman olduğundan büyük görünüyor.

Şerefiyenin konsolidasyondaki yeri

Ana şirket bağlı şirketi satın alırken, ödediği bedel ile devralınan net varlıkların değeri arasında bir fark doğabiliyor. Bu fark konsolide bilançoda şerefiye olarak görünüyor.

Eliminasyonun mantığı burada da aynı: iştirak yatırımı ile bağlı şirketin öz kaynağı karşılıklı olarak eleniyor, ama ikisi eşit değilse bir artık kalıyor.

Artık ödenen bedel lehineyse şerefiye, tersiyse bir kazanç niteliği taşıyor. Şerefiye konsolide tabloda bir varlık olarak duruyor ve değer düşüklüğü için her dönem gözden geçiriliyor.

Bu, konsolidasyonun yalnızca bir toplama işlemi olmadığını gösteriyor: satın alma anındaki değerlemeler de tabloya taşınıyor.

Grup içi borçlanma ve faiz

Grup şirketleri birbirine borç verebiliyor ve bu ikinci bir eliminasyon alanı doğuruyor.

Ana şirket bağlı şirkete kredi verdiyse, ana şirkette bir alacak ve bir faiz geliri, bağlı şirkette bir borç ve bir faiz gideri var. Dördü de grup içi ve dördü de eleniyor.

Elenmediğinde iki şey birden şişiyor: bilançonun toplamı ve gelir tablosunun hem gelir hem gider tarafı. Grup dışından hiç para gelmediği hâlde grup faiz kazanmış görünüyor.

Vergisel tarafta ise bu işlem ayrıca inceleniyor: grup içi borçlanmanın faiz oranı ve koşulları, emsallere uygunluk ilkesi çerçevesinde değerlendiriliyor. Yani konsolidasyonda elenen bir işlem, vergi tarafında ayrıca sorgulanabiliyor.