Sipariş maliyeti yöntemi

Sipariş maliyeti yöntemi, birbirinden farklı ve ayrı ayrı izlenebilen işlerin maliyetini bulmak için kullanılıyor. Her sipariş kendi maliyetini taşıyor.

Hangi işletmelerde

Yöntem, üretilen birimlerin birbirinden farklı olduğu işlerde kullanılıyor.

Mobilya atölyesi, matbaa, gemi inşası, inşaat taahhüdü, makine imalatı, özel yazılım geliştirme, mimarlık ve danışmanlık hizmetleri. Hepsinde ortak olan şey şu: her iş kendine özgü ve maliyeti diğerlerinden ayrı.

Karşıt durum seri üretim: aynı üründen binlerce birim üretiliyorsa sipariş diye bir ayrım yok ve safha maliyeti yöntemi kullanılıyor.

Ayrımı yapan soru şu: üretilen birimler birbirinin aynısı mı? Aynısıysa safha, farklıysa sipariş.

Maliyet kartı

Yöntemin merkezinde maliyet kartı duruyor. Her sipariş için bir kart açılıyor ve o siparişe ait bütün maliyetler orada toplanıyor.

Kartta üç bölüm var ve üçü maliyetin üç unsuruna karşılık geliyor.

Direkt malzeme. O siparişe çıkan malzeme çıkış fişleri karta işleniyor.

Direkt işçilik. O sipariş üzerinde çalışılan saatler, saat maliyetiyle çarpılarak yazılıyor. Kaynağı iş emri ve puantaj.

Genel üretim giderleri. Yükleme anahtarıyla hesaplanan pay karta geçiyor.

Üç bölümün toplamı siparişin toplam maliyeti. Siparişte birden fazla birim varsa, toplam maliyet birim sayısına bölünerek birim maliyet bulunuyor.

Bir kart örneği

Bir mobilya atölyesi 10 adet masa siparişi alıyor. Sipariş tamamlandığında kart şöyle görünüyor.

Direkt malzeme: kereste ve donanım için 12.000 lira. Direkt işçilik: 80 saat çalışma, saat maliyeti 150 lira, toplam 12.000 lira. Genel üretim giderleri: yükleme anahtarı direkt işçilik saati ve saat başına 50 lira yükleniyorsa 80 saat için 4.000 lira.

Toplam maliyet 28.000 lira. Birim maliyet 2.800 lira.

Fiyatlama bu sayıdan başlıyor: 2.800 lira maliyete bir kâr payı eklenerek satış fiyatı belirleniyor. Maliyet bilinmeden verilen fiyat, zarar etme riskini taşıyor.

Tamamlanmamış siparişler

Dönem sonunda bazı siparişler bitmemiş oluyor. Bu siparişlerin kartlarındaki tutar, yarı mamul stokunu oluşturuyor.

Bu, yöntemin bir avantajı: dönem sonu yarı mamul değeri tahminle değil, kartlardaki fiilî tutarla bulunuyor. Safha maliyeti yönteminde aynı iş eşdeğer ürün hesabı gerektiriyor.

Tamamlanan siparişlerin kartları ise mamul stokuna, satıldığında satılan mamul maliyetine gidiyor.

Dönem sonunda yapılacak kontrol şu: açık siparişlerin kartları toplamı, yarı mamul hesabının kalanına eşit olmak zorunda.

Yüklenen ile fiilî genel üretim gideri

Yöntemin pratik zorluğu burada. Genel üretim giderlerinin gerçek tutarı dönem sonunda belli oluyor, ama siparişler dönem içinde tamamlanıyor ve maliyetlerinin o anda bilinmesi gerekiyor.

Çözüm tahmini bir yükleme oranı kullanmak: dönem başında beklenen genel üretim gideri, beklenen faaliyet hacmine bölünerek bir oran bulunuyor ve siparişlere bu oranla yükleme yapılıyor.

Dönem sonunda fiilî gider ile yüklenen tutar karşılaştırılıyor ve aralarında bir fark çıkıyor.

Yüklenen tutar fiilîden azsa eksik yükleme, fazlaysa fazla yükleme var. Fark dönem sonunda düzeltiliyor: küçükse doğrudan satılan mamul maliyetine, büyükse stoklar ve satılan mamul maliyeti arasında dağıtılarak.

Soruda ne isteniyor

Üç tipik biçim var.

Birincisi kart tamamlama: kartın bazı satırları verilip eksik olan isteniyor. Hesap toplama ve bölmeden oluşuyor; dikkat edilecek yer hangi tutarın toplam hangisinin birim olduğu.

İkincisi yükleme oranı hesabı: beklenen gider ve beklenen hacim verilip oran, sonra bir siparişe yüklenecek tutar isteniyor.

Üçüncüsü eksik ve fazla yükleme: fiilî gider ile yüklenen tutar verilip farkın yönü ve kaydı soruluyor. Yüklenen fiilîden fazlaysa fazla yükleme ve düzeltme maliyeti azaltıyor.

İş emri ve kartın beslenmesi

Maliyet kartının doğru olması, onu besleyen belgelerin doğru olmasına bağlı. Üç belge kartı besliyor.

İş emri, siparişin üretime verilmesini sağlayan belge. Sipariş numarasını taşıyor ve sonraki her belge o numarayı referans alıyor.

Malzeme çıkış fişi, depodan üretime verilen malzemeyi ve hangi siparişe gittiğini gösteriyor. Sipariş numarası yazılmadığında malzeme maliyeti doğru karta yazılamıyor.

Puantaj ya da iş zaman kartı, hangi işçinin hangi siparişte kaç saat çalıştığını gösteriyor.

Bu üç belgede sipariş numarasının tutarlı yazılması sistemin tamamını ayakta tutuyor. Numarasız bir malzeme çıkışı, maliyeti bir siparişe değil genel bir havuza bırakıyor ve o sipariş olduğundan ucuz görünüyor.

Siparişin kârlılığı

Kartın asıl değeri dönem sonunu beklemeden kârlılığı görmek. Sipariş tamamlandığında maliyeti biliniyor ve satış bedeliyle karşılaştırılabiliyor.

Bu karşılaştırma bir sonraki fiyat teklifini besliyor. Benzer bir iş için verilen fiyat, geçmiş siparişin fiilî maliyetine dayanıyor ve tahmin yerine veri kullanılıyor.

Zarar eden siparişler de bir bilgi. Hangi iş türünde maliyetin tahmini aştığı görünüyor ve sebebi aranıyor: eksik fiyatlama mı, verimsizlik mi, malzeme fiyatındaki artış mı.

Kart tutulmadığında bu sorular cevaplanamıyor. Dönem sonunda toplam kâr görünüyor, hangi işin kazandırdığı hangisinin kaybettirdiği görünmüyor.