Bilanço eşitliği: varlık eşittir kaynak

Muhasebeyi hesap kodlarından öğrenmeye başlamak, bir dili alfabeden önce sözlükten öğrenmeye benzer. Önce eşitlik oturur, kodlar sonra kendiliğinden yerine gelir.

Eşitlik

İşletmenin sahip olduğu ve para ile ölçülebilen her şey varlıktır: kasadaki para, bankadaki mevduat, müşterilerden olan alacaklar, depodaki mal, makineler.

Bu varlıkların her biri bir yerden gelmiştir. Ya işletme sahipleri koymuştur ya da üçüncü kişiler sağlamıştır. Varlıkların elde edilmesinde kullanılan bu fonlara kaynak denir.

Varlıklar = Kaynaklar

Kaynaklar ikiye ayrılır: üçüncü kişilerden sağlanan yabancı kaynaklar (borçlar) ve işletme sahiplerinden gelen öz kaynaklar (sermaye ve birikmiş kârlar).

Varlıklar = Yabancı kaynaklar + Öz kaynaklar

Bilanço, bu eşitliğin belirli bir tarih itibarıyla tabloya dökülmüş hâlidir. Varlıklar aktifte, kaynaklar pasifte yer alır ve iki tarafın toplamı her zaman birbirine eşittir.

Her işlem eşitliği korur

Eşitlik hiçbir işlemle bozulmaz. Çünkü her işlem ya iki tarafı birlikte değiştirir ya da bir tarafın kendi içinde yer değiştirmeye yol açar.

• Ortaklar işletmeye 100.000 TL sermaye koyar: banka hesabı (varlık) artar, sermaye (öz kaynak) artar.
• İşletme 40.000 TL'lik malı vadeli alır: ticari mal (varlık) artar, satıcılara borç (yabancı kaynak) artar.
• İşletme bankadaki paranın 10.000 TL'sini kasaya çeker: kasa artar, banka azalır. İki varlık yer değiştirir, toplam değişmez.
• İşletme satıcıya olan borcunun 20.000 TL'lik kısmını öder: banka (varlık) azalır, borç (yabancı kaynak) azalır.

Her satırın sonunda iki taraf yine eşittir.

Tablodaki sıralama rastgele değil

Bilançonun iki tarafı da belirli bir düzende sıralanır ve düzenin ölçüsü her iki tarafta farklıdır.

Aktif tarafta ölçü paraya dönüşme hızıdır. En üstte kasa ve banka durur, sonra alacaklar, sonra stoklar; en altta binalar ve makineler gibi uzun süre kullanılacak varlıklar yer alır. Yukarıdan aşağıya inildikçe varlığın paraya dönme süresi uzar.

Pasif tarafta ölçü vadedir. En üstte bir yıl içinde ödenecek borçlar, sonra vadesi bir yılı aşan borçlar, en altta hiç geri ödenmeyecek kaynak olan öz kaynaklar durur. Yukarıdan aşağıya inildikçe kaynağın işletmede kalma süresi uzar.

Bu sıralamanın okuma değeri yüksektir: iki tarafın üst bölümleri karşılaştırıldığında, kısa vadede ödenecek borçları karşılayacak kadar hızlı paraya dönen varlık bulunup bulunmadığı görünür. Mali analizin likidite oranları tam olarak bu karşılaştırmayı sayıya çevirir.

Dört işlem tipi

Her işlem eşitliği koruyor, ama bunu dört ayrı yoldan yapıyor. Dördünü tanımak, bilinmeyen bir işlemle karşılaşıldığında kaydın yönünü bulmayı kolaylaştırır.

• Aktif artışı, pasif artışı. Vadeli mal alımı: varlık da kaynak da büyür, toplam büyür.
• Aktif azalışı, pasif azalışı. Borç ödemesi: varlık da kaynak da küçülür, toplam küçülür.
• Aktif içi yer değiştirme. Bankadan kasaya para çekmek: bir varlık artar, başka bir varlık azalır, toplam değişmez.
• Pasif içi yer değiştirme. Satıcıya olan borcun senede bağlanması: bir kaynak azalır, başka bir kaynak artar, toplam değişmez.

Bir işlemin hangi tipe girdiği bulunduğunda, kaç hesabın etkilendiği ve yönlerin ne olacağı kendiliğinden belirlenir.

Eşitliğin kayıt düzenindeki karşılığı

Çift taraflı kayıt yöntemi, bu eşitliğin her işlemde korunmasını güvence altına alan tekniktir. Bir kaydın neden iki tarafı olduğu sorusunun cevabı buradadır: her işlem eşitliğin iki ayrı noktasına dokunur.

Yöntemin esasları 1494 yılında Venedikli matematikçi Luca Pacioli tarafından yazıya geçirilmiştir ve beş yüzyıldır değişmemiştir.

Bilanço bir fotoğraf, gelir tablosu bir film

Eşitlik belirli bir ana aittir. Bilanço, 31 Aralık gibi tek bir günün durumunu gösterir: o gün itibarıyla hangi varlıklar var, hangi kaynaklarla finanse edilmiş. Bir gün sonra çekilen fotoğraf farklı olur.

Gelir tablosu ise bir aralığı anlatır: 1 Ocak ile 31 Aralık arasında ne oldu. Tek bir güne ait gelir tablosu düzenlenmez, çünkü gelir ve gider birikerek oluşan kalemlerdir.

İki tablo birbirine tek bir satırla bağlanır. Gelir tablosunun en alt satırı olan dönem sonucu, bilançonun öz kaynak bölümüne girer. Dönem kârı öz kaynağı büyütür, zarar küçültür. Yani bir dönemin filmi, o dönemin sonunda çekilen fotoğrafın bir satırına dönüşür.

Bu bağ, iki tablonun neden birlikte okunması gerektiğini de açıklar. Tek başına bilanço işletmenin o günkü hâlini gösterir ama oraya nasıl gelindiğini söylemez; tek başına gelir tablosu dönemin sonucunu söyler ama o sonucun ardında ne kadar borç birikmiş olduğunu göstermez.

Gelir ve gider hesapları niye ayrı açılır

Kâr öz kaynağı büyüttüğüne göre, her satışta doğrudan sermaye hesabını alacaklandırmak teorik olarak mümkündür. Uygulamada böyle yapılmaz, çünkü dönem sonunda tek bir sayı kalır ve o sayının nasıl oluştuğu kaybolur.

Gelir ve gider hesapları bu yüzden açılır: dönem içinde kârın bileşenlerini ayrı ayrı izlemek için. Hangi ürün ne kadar sattı, hangi gider ne kadar büyüdü, satışların maliyeti ne oldu. Dönem sonunda bu hesapların tamamı kapatılır ve bakiyeleri tek bir sonuç olarak öz kaynağa taşınır.

Bu nedenle gelir ve gider hesaplarına geçici hesaplar da denir: her dönem sıfırdan başlar, dönem sonunda kapanır. Bilanço hesapları ise devreder, çünkü varlık ve borç yeni dönemde de durmaya devam eder.