Birleşik maliyetler: ortak ve yan ürün

Bazı üretim süreçlerinden tek bir ürün çıkmıyor. Petrol rafinerisinden benzin, mazot ve fuel oil birlikte çıkıyor; sütten kaymak, yağ ve ayran; hayvan kesiminden et, deri ve kemik.

Bu süreçlerde bir sorun doğuyor: ayrılma noktasına kadar oluşan maliyet ortak ve hangi ürüne ne kadar ait olduğu teknik olarak belirlenemiyor.

Kavramlar

Birleşik maliyet (ortak maliyet), ayrılma noktasına kadar oluşan ve ürünlere bölünmesi gereken maliyet.

Ayrılma noktası, ürünlerin birbirinden ayrıldığı ve ayrı ayrı izlenebilir hâle geldiği an. Bu noktadan sonraki maliyetler her ürüne doğrudan yükleniyor.

Ortak ürün, süreçten çıkan ve ekonomik değeri birbirine yakın ürünler. Hiçbiri diğerinin yan çıktısı sayılamıyor.

Yan ürün, ana ürünün yanında çıkan ve değeri belirgin biçimde düşük ürün.

Ayrım değere dayanıyor ve işletmeye göre değişebiliyor. Bir süreçte yan ürün sayılan bir çıktı, fiyatı yükseldiğinde ortak ürün hâline gelebiliyor.

Ortak ürünlerde dağıtım yöntemleri

Ortak maliyetin bölünmesi için birkaç yöntem var ve hiçbiri teknik bir gerçeği ölçmüyor; hepsi makul bir ölçü arıyor.

Fiziki ölçü yöntemi. Maliyet, ürünlerin miktarına, ağırlığına ya da hacmine göre bölünüyor. En basit yöntem. Zayıf yanı değeri hiç dikkate almaması: ağır ama değersiz bir ürün çok maliyet yükleniyor.

Satış değeri yöntemi. Maliyet, ürünlerin ayrılma noktasındaki satış değerlerine göre bölünüyor. Daha makul, çünkü maliyet yükü gelir getirme kapasitesini izliyor.

Net gerçekleşebilir değer yöntemi. Ayrılma noktasından sonra ek işlem gerekiyorsa, her ürünün nihai satış değerinden ek maliyetleri düşülerek bir değer bulunuyor ve dağıtım o değere göre yapılıyor.

Eşit kâr marjı yöntemi. Dağıtım, bütün ürünlerin aynı kâr oranını vereceği biçimde yapılıyor.

Bir dağıtım örneği

Bir süreçten iki ortak ürün çıkıyor ve ortak maliyet 60.000 lira.

Ürün A: 1.000 kilo, ayrılma noktasındaki satış değeri 80.000 lira. Ürün B: 3.000 kilo, satış değeri 20.000 lira.

Fiziki ölçü yöntemiyle dağıtım miktara göre yapılır: toplam 4.000 kilo, A dörtte bir, B dörtte üç. A'ya 15.000, B'ye 45.000 lira.

Satış değeri yöntemiyle dağıtım değere göre yapılır: toplam 100.000 lira, A beşte dört, B beşte bir. A'ya 48.000, B'ye 12.000 lira.

İki yöntem çok farklı sonuç veriyor. Fiziki ölçüde B ürünü 45.000 lira maliyet yüklenip 20.000 liraya satılıyor: zararlı görünüyor. Satış değeri yönteminde ikisi de kârlı çıkıyor.

Bu fark, yöntem seçiminin neden önemli olduğunu gösteriyor: yanlış yöntem, kârlı bir ürünü zararlı gösterip üretimden çıkarılmasına yol açabiliyor.

Yan ürünlerde işlem

Yan ürünler için ortak maliyetten pay ayırmak genellikle tercih edilmiyor; değeri küçük olduğu için hesaba katmanın faydası zahmetini karşılamıyor.

Yaygın iki yaklaşım var.

Birincisi, yan ürünün net satış değerini ana ürünün maliyetinden düşmek. Hurdanın geliri ana ürünü ucuzlatıyor.

İkincisi, yan ürünün satışını bir gelir olarak kaydetmek ve maliyete hiç dokunmamak.

Birinci yaklaşım daha yaygın ve daha doğru kabul ediliyor: yan ürün ana üretimin bir çıktısı ve değeri ana ürünün maliyetini azaltıyor.

Kararlar için ortak maliyet kullanılamaz

Önemli bir uyarı var ve sınavda da sorulıyor: ortak maliyet dağıtımı mali tablolar ve stok değerlemesi için yapılıyor, karar almak için kullanılamıyor.

Sebebi şu: dağıtılan tutar keyfî bir yöntemin sonucu. Bir ortak ürünün üretimden çıkarılıp çıkarılmaması kararı, ona yüklenen ortak maliyete bakılarak verilemiyor, çünkü o ürün üretilmese de ortak maliyet oluşmaya devam ediyor.

Doğru karar ölçüsü ayrılma noktasından sonraki ek maliyetler ile o ürünün getirisi. Bir ortak ürün üzerinde ek işlem yapmak mı, ayrılma noktasında satmak mı sorusu da aynı şekilde çözülüyor: ek maliyet, ek getiriden küçükse ek işlem yapılıyor.

Sınavda iki biçimde sorulur

İki tipik biçim var.

Birincisi doğrudan dağıtım: ortak maliyet, ürün miktarları ve satış değerleri verilip belirtilen yönteme göre dağıtım isteniyor. Dikkat edilecek yer hangi yöntemin istendiği; soru metni yöntemi adıyla veriyor.

İkincisi karar sorusu: bir ürün üzerinde ek işlem yapılıp yapılmaması soruluyor. Burada ortak maliyet hesaba girmiyor ve bunu fark etmek sorunun kendisi.

Ek işlem kararı nasıl verilir

Soru şu: ürünü ayrılma noktasında satmak mı, üzerinde ek işlem yapıp daha yüksek fiyata satmak mı?

Karar iki sayının karşılaştırılmasına dayanıyor: ek işlemin getirdiği fiyat artışı ve ek işlemin maliyeti. Fiyat artışı ek maliyetten büyükse ek işlem yapılıyor, küçükse ayrılma noktasında satılıyor.

Ortak maliyet bu hesaba hiç girmiyor. Sebebi şu: ürün hangi hâlde satılırsa satılsın ortak maliyet aynı ve zaten oluşmuş durumda. Karara etki etmeyen bir tutar, karar hesabına da girmiyor.

Bir örnek. Bir ortak ürün ayrılma noktasında birim 40 liraya satılabiliyor. Ek işlem yapılırsa birim 65 liraya satılıyor ve ek işlemin birim maliyeti 20 lira. Fiyat artışı 25 lira, ek maliyet 20 lira: ek işlem yapılıyor ve birim başına 5 lira daha kazanılıyor. Bu ürüne dağıtılmış ortak maliyetin ne olduğu kararı değiştirmiyor.

Kârsız görünen ortak ürün

Fiziki ölçü yöntemiyle dağıtım yapıldığında ağır ama değersiz bir ürün zararlı görünüyor. Bu gözlem bir karar sorusuna dönüşüyor: bu ürünün üretimi durdurulmalı mı?

Cevap genellikle hayır ve sebebi şu: ortak ürünler aynı süreçten birlikte çıkıyor. Birinin üretimini durdurmak diğerinin de üretimini durdurmak anlamına geliyor; teknik olarak ayrılamıyorlar.

Dolayısıyla soru yanlış kurulmuş. Doğru soru şu: bu ürünü satmak mı, atmak mı daha iyi? Satış bedeli, satış için katlanılan ek maliyetten büyükse satılıyor.

Bu ayrım, dağıtılmış maliyetin karar için kullanılamayacağının en net örneği.