Standart maliyet ve sapma analizi

Fiilî maliyet geçmişi ölçüyor: ne oldu. Standart maliyet bir ölçüt koyuyor: ne olmalıydı. İkisinin farkı sapma ve sapma analizi maliyet denetiminin asıl aracı.

Standart nedir

Standart maliyet, belirli koşullar altında bir birim üretmek için gerekli olan maliyet. Üç unsurun her biri için ayrı belirleniyor ve her biri iki bileşenden oluşuyor: miktar ve fiyat.

Direkt malzemede standart miktar bir birim için gereken malzeme, standart fiyat o malzemenin beklenen birim fiyatı. Direkt işçilikte standart süre bir birim için gereken saat, standart ücret saat başına beklenen maliyet.

Standartların belirlenmesi teknik bir çalışma gerektiriyor: ürün reçetesi, zaman etüdü, geçmiş veriler ve beklenen fiyatlar.

Standart sıkı mı gevşek mi belirleneceği bir karar. Ulaşılamaz bir standart motivasyonu kırıyor ve sapmalar sürekli olumsuz çıkıyor; çok gevşek bir standart ise verimsizliği gizliyor.

Sapmanın ikiye ayrılması

Toplam sapma tek başına bir bilgi vermiyor. Önemli olan sebebini bulmak ve bunun için sapma ikiye ayrılıyor.

Fiyat sapması, birim fiyatın standarttan sapması. Sorumluluğu genellikle satın almada.

Miktar sapması, kullanılan miktarın standarttan sapması. Sorumluluğu genellikle üretimde.

Ayrımın değeri müdahaleyi doğru yere yapmak. Toplam malzeme maliyeti beklenenden yüksek çıktığında, sebebi pahalı alım mı yoksa fazla kullanım mı sorusu cevaplanmadan hiçbir şey düzeltilemiyor.

Hesap

İki sapma şu mantıkla hesaplanıyor.

Fiyat sapması: fiilî miktar çarpı, fiilî fiyat eksi standart fiyat. Yani fiilen alınan miktar üzerinden fiyat farkı ölçülüyor.

Miktar sapması: standart fiyat çarpı, fiilî miktar eksi standart miktar. Yani standart fiyat üzerinden miktar farkı ölçülüyor.

İkisinin toplamı toplam sapmaya eşit oluyor.

Bir örnek. Bir ürün için standart malzeme 2 kilo ve standart fiyat 10 lira; yani standart maliyet 20 lira. 100 birim üretildi, fiilen 220 kilo malzeme kullanıldı ve kilosu 11 liraya alındı.

Standart miktar: 100 çarpı 2, yani 200 kilo. Fiilî maliyet: 220 çarpı 11, yani 2.420 lira. Standart maliyet: 200 çarpı 10, yani 2.000 lira. Toplam sapma 420 lira olumsuz.

Fiyat sapması: 220 çarpı, 11 eksi 10, yani 220 lira olumsuz. Miktar sapması: 10 çarpı, 220 eksi 200, yani 200 lira olumsuz. Toplam 420 lira; hesap tutuyor.

Yorum: fiyat sapması satın almanın pahalı aldığını, miktar sapması üretimin fazla malzeme kullandığını söylüyor. İki ayrı bölüme iki ayrı soru gidiyor.

İşçilikte aynı mantık

İşçilikte sapmalar ücret sapması ve verimlilik sapması olarak adlandırılıyor ama hesap aynı.

Ücret sapması: fiilî saat çarpı, fiilî saat ücreti eksi standart saat ücreti.

Verimlilik sapması: standart saat ücreti çarpı, fiilî saat eksi standart saat.

Yorumları da benzer: ücret sapması işe alınan işçinin niteliğine ya da fazla çalışma zammına, verimlilik sapması üretim hızına ve kesintilere bağlı.

Genel üretim giderlerinde sapma

Burada hesap karmaşıklaşıyor, çünkü bu giderlerin bir kısmı sabit ve sabit giderler faaliyet hacmine göre birim başına değişiyor.

Sapma genellikle üçe ayrılıyor: harcama sapması, verimlilik sapması ve kapasite sapması. Son biri özellikle önemli: planlanan kapasiteden az üretim yapıldığında sabit giderler daha az birime dağılıyor ve birim maliyet yükseliyor.

Kapasite sapması bir harcama sorunu değil, bir kullanım sorunu. Üretim beklenenden azsa gider aynı kalıyor ama birim maliyet büyüyor ve bu fark atıl kapasitenin bedeli.

Sapmaların yorumu

Olumsuz sapma her zaman kötü, olumlu sapma her zaman iyi değil.

Ucuz malzeme almak olumlu bir fiyat sapması veriyor; ama kalitesi düşükse fire artıyor ve olumsuz bir miktar sapması doğuyor. İki sapma birlikte okunmak zorunda.

Aynı şekilde düşük ücretli işçi almak olumlu ücret sapması veriyor ama verimlilik sapmasını olumsuz yapabiliyor.

Bu yüzden sapma analizi tek tek sayılara değil, sapmaların birbirine bakan ilişkisine bakıyor. Sınav soruları da genellikle bu ilişkiyi soruyor: bir sapmanın sebebi başka bir sapmada görünüyor.

Sapma sorularındaki tuzak

Tipik soru standart ve fiilî verileri verip belirli bir sapmayı istiyor. Çözümde iki formülün hangisinin istendiğini ayırmak gerekiyor ve en sık yapılan hata fiilî ile standart miktarı karıştırmak.

İkinci tipik soru yorum: bir sapmanın sebebinin hangi bölümde aranacağı soruluyor. Fiyat sapması satın almada, miktar sapması üretimde aranıyor.

Standart maliyetin kayıt düzeni

Standart maliyet yalnızca bir karşılaştırma aracı değil; kayıt da standartla tutulabiliyor.

Bu düzende stok hesapları standart maliyetle çalışıyor: üretime verilen malzeme standart fiyatla, mamul stoku standart maliyetle kaydediliyor. Fiilî ile standart arasındaki fark ayrı sapma hesaplarına yazılıyor.

Avantajı şu: stok değerleri dalgalanmıyor ve sapmalar ayrı hesaplarda görünür hâlde duruyor. Her ay sapma hesaplarının kalanına bakmak yeterli oluyor.

Dönem sonunda sapma hesapları kapatılıyor. Tutar küçükse doğrudan satılan mamul maliyetine, büyükse stoklar ve satılan mamul maliyeti arasında dağıtılarak.

Bu kapatma gerekli, çünkü mali tablolar fiilî maliyete dayanmak zorunda. Standart maliyet bir iç ölçüm aracı; dışarıya raporlanan tutar fiilî maliyeti yansıtıyor.

Sorumluluk her zaman tek bölümde değil

Sapma analizi sorumluluk merkezleriyle birlikte çalışıyor: her sapma bir bölüme bağlanıyor ve o bölümden açıklama bekleniyor.

Ama bağlama her zaman net değil. Satın alma ucuz malzeme aldı ve miktar sapması olumsuz çıktıysa, sorumluluk üretimde değil satın almada. Üretim fazla çalışma yapmak zorunda kaldı ve ücret sapması olumsuz çıktıysa, sebebi satış bölümünün kabul ettiği acil sipariş olabiliyor.

Bu yüzden sapma analizi bir ceza mekanizması değil, bir teşhis aracı. Sayı sebebi göstermiyor, sebebin aranacağı yeri gösteriyor ve aramayı yapan kişi bölümler arası ilişkiye de bakmak zorunda.