Satılan mamul maliyeti tablosu

Gelir tablosunun satışların maliyeti basamağı tek bir satır. O satırın nasıl oluştuğunu satılan mamul maliyeti tablosu gösteriyor ve maliyet muhasebesinin bütün çıktıları bu tabloda birleşiyor.

Tablonun basamakları

Üretim işletmesinde tablo şu sırayla kuruluyor.

Direkt ilk madde ve malzeme giderleri. Dönemde üretime verilen malzemenin maliyeti.

Direkt işçilik giderleri. Dönemde ürün üzerinde çalışılan emeğin maliyeti.

Genel üretim giderleri. Dağıtımla ürünlere yüklenen endirekt üretim giderleri.

Üçünün toplamı dönem üretim maliyeti.

Buna dönem başı yarı mamul stoku ekleniyor, dönem sonu yarı mamul stoku çıkarılıyor. Sonuç üretilen mamul maliyeti.

Buna dönem başı mamul stoku ekleniyor, dönem sonu mamul stoku çıkarılıyor. Sonuç satılan mamul maliyeti.

İki stok düzeltmesinin mantığı aynı: dönem başı stok bu dönemin satışına katkıda bulunuyor, dönem sonu stok bulunmuyor.

Ticaret işletmesinde kısa hâli

Ticaret işletmesinde üretim yok, dolayısıyla ilk üç kalem ve yarı mamul düzeltmesi de yok. Tablo üç satıra iniyor.

Dönem başı ticari mal stoku artı dönem içi alışlar eksi dönem sonu ticari mal stoku. Sonuç satılan ticari malların maliyeti.

Üretim işletmesindeki tablonun aynı mantığı, yalnızca daha kısa. Bu yüzden iki tabloyu ayrı ayrı ezberlemek gerekmiyor: ikisi de aynı kuralı uyguluyor.

Bir tablo örneği

Bir üretim işletmesinin dönem verileri şöyle.

Direkt malzeme 100.000, direkt işçilik 60.000, genel üretim giderleri 40.000 lira. Dönem üretim maliyeti 200.000 lira.

Dönem başı yarı mamul 15.000, dönem sonu yarı mamul 25.000 lira. Üretilen mamul maliyeti: 200.000 artı 15.000 eksi 25.000, yani 190.000 lira.

Dönem başı mamul 30.000, dönem sonu mamul 20.000 lira. Satılan mamul maliyeti: 190.000 artı 30.000 eksi 20.000, yani 200.000 lira.

Gelir tablosunda satışların maliyeti satırına yazılan tutar bu 200.000 lira.

Tabloyu ters çalıştırmak

Sınavda en çok sorulan biçim bu: tablonun bazı satırları verilip eksik olan bir kalem isteniyor.

Hesap aynı tablo üzerinden ters yönde yürüyor. Satılan mamul maliyeti ve stoklar verilip üretilen mamul maliyeti isteniyorsa, iki stok düzeltmesi ters çevriliyor. Üretilen mamul maliyeti ve iki maliyet unsuru verilip üçüncüsü isteniyorsa, toplamdan çıkarma yapılıyor.

Bu biçimde çözülemeyen soru yok, ama tablonun sırası bilinmezse hiçbiri çözülemiyor. Sıra ezberlenmesi gereken tek şey ve geri kalanı aritmetik.

Pratik yöntem: tablo bir sütun hâlinde yazılıyor, bilinenler yerine konuyor, bilinmeyen tek kalem için eşitlik kuruluyor.

En sık yapılan hatalar

Üç hata tekrar ediyor.

Birincisi iki stok düzeltmesini karıştırmak: yarı mamul düzeltmesi üretim maliyetine, mamul düzeltmesi üretilen mamul maliyetine uygulanıyor. Sıraları değiştiğinde sonuç yanlış çıkıyor.

İkincisi düzeltmelerin yönünü ters uygulamak: dönem başı stok ekleniyor, dönem sonu stok çıkarılıyor. Ters uygulandığında fark iki kat yanlış oluyor.

Üçüncüsü üretim dışı giderleri tabloya sokmak: pazarlama, satış, dağıtım ve genel yönetim giderleri bu tabloya hiç girmiyor. Soruda bu kalemler veriliyorsa çeldirici olarak konulmuş olabiliyor.

Tablonun gelir tablosuyla bağı

Satılan mamul maliyeti, gelir tablosunun ikinci basamağı. Net satışlardan çıkarıldığında brüt satış kârı bulunuyor.

Bu bağ, maliyet muhasebesinin neden genel muhasebeyle aynı kayıtlardan beslendiğini gösteriyor. Maliyet hesapları yedili sınıfta toplanıyor, dağıtım ve yükleme yapılıyor, çıkan tutar bu tabloyla altılı sınıfa aktarılıyor.

Tablonun yanlış kurulması iki tabloyu birden bozuyor: gelir tablosunda maliyet, bilançoda stok değeri yanlış çıkıyor. Bu yüzden tablo bir hesaplama aracı değil, iki tablonun ortak dayanağı.

Üretim maliyeti tablosu ayrı bir tablo

Satılan mamul maliyeti tablosunun ilk üç satırı, bazen ayrı bir tablo olarak da düzenleniyor: üretim maliyeti tablosu.

Bu tablo üç maliyet unsurunu ayrıntılandırıyor. Direkt malzeme satırının altında dönem başı malzeme stoku, alışlar ve dönem sonu malzeme stoku görünüyor; direkt işçilik satırının altında işçilik kalemleri; genel üretim giderleri satırının altında dağıtım sonuçları.

Yani stok düzeltmesi üç yerde birden yapılıyor: malzeme, yarı mamul ve mamul. Üç düzeltmenin sırası ve yönü karıştırılırsa sonuç yanlış çıkıyor ve bu, sınavda en çok hata yapılan yer.

Sıra yukarıdan aşağıya şöyle: malzeme stoku düzeltilerek kullanılan malzeme bulunuyor, üç unsur toplanarak üretim maliyeti bulunuyor, yarı mamul düzeltilerek üretilen mamul maliyeti bulunuyor, mamul düzeltilerek satılan mamul maliyeti bulunuyor.

Tablodan oran üretmek

Tablo yalnızca bir toplam vermiyor; içindeki kalemlerin birbirine oranı da bilgi taşıyor.

Direkt malzemenin üretim maliyetine oranı, işletmenin ne kadar malzeme yoğun çalıştığını gösteriyor. Direkt işçiliğin oranı emek yoğunluğunu. Genel üretim giderlerinin oranı ise sabit yapının büyüklüğünü.

Bu oranlar dönemler arasında karşılaştırıldığında bir değişim görünüyor. Malzeme oranının yükselmesi fiyat artışını ya da artan fireyi, işçilik oranının yükselmesi verimlilik düşüşünü ya da ücret artışını işaret ediyor.

Mali analiz dersinde kullanılan dikey yüzde analizinin maliyet tarafındaki karşılığı bu. Tablonun kendisi bir hesap, oranları ise bir teşhis aracı.