Denetim: kanıt, çalışma kâğıdı ve görüş

Denetim, mali tabloların belirlenmiş ölçütlere uygunluğunun, bağımsız bir kişi tarafından kanıt toplanarak değerlendirilmesi ve bir görüş bildirilmesi. Tanımdaki üç kelime bütün dersi taşıyor: bağımsızlık, kanıt, görüş.

Bu ders denetimin tam müfredatı değil; muhasebeyle kesiştiği çerçeveyi anlatıyor. Standartların güncel metni ve sınav kapsamı için Kamu Gözetimi Kurumunun yayımladığı kaynaklara bakılması gerekiyor.

Denetim ile muhasebe arasındaki yön farkı

Muhasebe ileri yönde çalışıyor: belgeden kayda, kayıttan tabloya.

Denetim geri yönde çalışıyor: tablodan kayda, kayıttan belgeye. Tablodaki bir tutarın dayanağı aranıyor ve zincirin her halkası sınanıyor.

Bu yüzden denetim bilgisi muhasebe bilgisinin üzerine kuruluyor. Yevmiye, defterikebir ve mizan zincirini bilmeyen biri, denetçinin neyi aradığını da bilemiyor.

Ayrımın ikinci yüzü sorumlulukta: mali tabloları hazırlamak işletmenin sorumluluğu, onlar hakkında görüş bildirmek denetçinin. Denetçi tabloyu düzeltmiyor, uygunluğunu değerlendiriyor.

Denetim kanıtı

Denetimin merkezinde kanıt var. Denetçi görüşünü kanıta dayandırmak zorunda ve kanıtın iki özelliği ölçülüyor.

Yeterlilik, kanıtın miktarı. Kaç kalem incelendi, örneklem ne kadar geniş?

Uygunluk, kanıtın niteliği: güvenilirliği ve ilgililiği. İşletme dışından elde edilen kanıt, işletme içinden elde edilene göre daha güvenilir. Doğrudan gözlemle elde edilen kanıt, anlatıma dayanana göre daha güvenilir.

Kanıt toplama yöntemleri sayılı: belge incelemesi, fiziki inceleme ve sayım, dış teyit (banka ve cari hesap mutabakatı), yeniden hesaplama, analitik inceleme, gözlem ve soruşturma.

Son yöntem en zayıf kanıtı veriyor: soruşturma, yani yetkililere sormak. Tek başına kanıt sayılmıyor, başka bir yöntemle desteklenmesi gerekiyor.

Çalışma kâğıtları

Denetçinin yaptığı her işin kaydı çalışma kâğıtlarında duruyor: hangi kalem incelendi, hangi yöntem kullanıldı, ne bulundu, hangi sonuca varıldı.

Çalışma kâğıdının iki işlevi var. Birincisi görüşün dayanağını oluşturmak: denetim görüşü bir kanaat değil, kâğıtlara dayanan bir sonuç. İkincisi denetimin kendisinin denetlenebilmesi: başka bir denetçi kâğıtlara bakarak aynı sonuca varabilmeli.

Mülkiyeti denetçide, saklama yükümlülüğü denetçide. İşletmenin defteri ve belgeleri ise işletmede kalıyor; çalışma kâğıdı onların kopyası değil, onlar üzerinde yapılan incelemenin kaydı.

Önemlilik ve risk

Denetçi her kaydı inceleyemiyor; bu yüzden iki kavramla çalışıyor.

Önemlilik, bir hatanın tabloları kullanan kişinin kararını değiştirecek büyüklükte olup olmaması. Önemlilik sınırının altındaki hatalar düzeltme gerektirmeden bırakılabiliyor.

Risk, önemli bir hatanın fark edilmeden kalma olasılığı. Denetim riski üç bileşene ayrılıyor: işletmenin doğasından gelen risk, iç kontrol sisteminin hatayı yakalayamama riski ve denetçinin kendi incelemesinin hatayı bulamama riski.

İkisi birlikte örneklem büyüklüğünü belirliyor: risk yüksek ve önemlilik sınırı düşükse daha fazla kalem inceleniyor.

İç kontrol

Denetçi işletmenin iç kontrol sistemini değerlendiriyor: hatanın oluşmasını ve fark edilmeden kalmasını önleyen düzen var mı?

Muhasebe tarafındaki karşılıkları tanıdık: görevlerin ayrılması (kaydı yapan ile parayı tutan kişinin farklı olması), fiş üzerinde ikinci imza, mutabakat alışkanlığı, sayım düzeni, yetki sınırları.

İç kontrol güçlüyse denetçi daha az kalem inceliyor. Zayıfsa örneklem genişliyor. Yani iyi kurulmuş bir muhasebe düzeni, denetimin maliyetini de düşürüyor.

Görüş türleri

Denetim bir görüşle bitiyor ve dört tür görüş var.

Olumlu görüş. Tablolar, önemlilik düzeyinde, belirlenmiş ölçütlere uygun.

Sınırlı olumlu (şartlı) görüş. Belirli bir konu dışında tablolar uygun. Aykırılık var ama tabloların tamamını etkilemiyor.

Olumsuz görüş. Aykırılık yaygın ve tabloların tamamını etkiliyor.

Görüş bildirmekten kaçınma. Denetçi yeterli ve uygun kanıt toplayamamış; görüş oluşturacak dayanağı yok.

Son iki tür arasındaki ayrım sınavda sık sorulıyor: olumsuz görüşte denetçi bir şey biliyor ve tabloların yanlış olduğunu söylüyor; kaçınmada bilmiyor ve bilemediğini söylüyor.

Denetim süreci

Denetim bir sırayla yürüyor ve sıranın bilinmesi soruların bir kısmını doğrudan çözüyor.

Planlama. İşletme ve sektörü tanınıyor, risk değerlendiriliyor, önemlilik sınırı belirleniyor, denetim programı hazırlanıyor.

İç kontrol değerlendirmesi. Sistemin hatayı önleme ve yakalama gücü ölçülüyor ve örneklem büyüklüğü buna göre ayarlanıyor.

Kanıt toplama. Program uygulanıyor; belge incelemesi, sayım, teyit, yeniden hesaplama ve analitik inceleme yapılıyor.

Değerlendirme ve raporlama. Bulgular önemlilik sınırına göre değerlendiriliyor ve görüş oluşturuluyor.

Sıranın mantığı şu: her aşama bir sonrakinin kapsamını belirliyor. Risk yüksek bulunursa örneklem genişliyor; iç kontrol güçlü bulunursa daralıyor.

Bağımsızlığın denetimdeki yeri

Meslek hukuku dersindeki bağımsızlık ilkesi burada teknik bir koşula dönüşüyor: denetçi, denettiği işletmeyle görüşünü etkileyecek bir ilişki içinde bulunmamak zorunda.

Kapsamı geniş: mali bağ, ortaklık, akrabalık, aynı işletmeye hem muhasebe hem denetim hizmeti vermek. Son madde en önemlisi, çünkü kendi kurduğu kaydı denetleyen kişi tarafsız olamıyor.

Bu, serbest muhasebeci mali müşavir ile yeminli mali müşavir ayrımının da sebebi: biri kaydı kuruyor, diğeri tasdik ediyor ve aynı kişi aynı işletme için ikisini birden yapamıyor.