Vergi hukukunun muhasebeyle kesiştiği yerler

Vergi hukuku geniş bir alan ve bu ders tamamını kapsamıyor. Anlattığı şey daha dar: vergi hukukunun doğrudan deftere dokunduğu üç kesişim.

Güncel hükümler, süreler ve hadler için Gelir İdaresi Başkanlığının yayımladığı kaynaklara bakılması gerekiyor. Burada madde numaraları anılıyor, madde metni aktarılmıyor.

Birinci kesişim: defter ve belge düzeni

Vergi Usul Kanunu, defterin nasıl tutulacağını ve belgenin nasıl düzenleneceğini belirliyor. Muhasebe bu düzenin içinde çalışıyor.

Çerçeveyi kuran maddeler tanıdık: defter tutacak mükellefler (m. 172), bilanço esasında tutulacak defterler (m. 182), kayıt zamanı (m. 219), fatura ve diğer belgeler (m. 229 ve devamı), faturanın zorunlu unsurları (m. 230), saklama ve ibraz (m. 253 ve 256).

Bunların her biri muhasebe derslerinde geçmişti. Burada farklı olan bakış: aynı kurallar muhasebe tarafında bir yöntem, vergi hukuku tarafında bir yükümlülük. Kayıt zamanının aşılması muhasebe tarafında bir düzensizlik, vergi hukuku tarafında bir usulsüzlük.

Bu ayrım cezaların mantığını da açıklıyor. Usulsüzlük cezası düzenin bozulmasına, vergi ziyaı cezası ise verginin eksik ödenmesine karşılık geliyor. Biri biçime, diğeri sonuca bakıyor.

İkinci kesişim: değerleme

Dönem sonunda her varlık ve borcun hangi ölçüyle değerleneceğini vergi hukuku belirliyor (m. 258 ve devamı). Muhasebe bu ölçüleri uyguluyor.

Kaba hatlarıyla: stoklar maliyet bedeliyle, alacak ve borçlar mukayyet değerle, senede bağlı olanlar istenirse tasarruf değeriyle, duran varlıklar maliyet bedelinden amortisman düşülerek, yabancı paralar dönem sonu kuruyla.

Amortisman da buradan geliyor: ayırma şartları (m. 313), normal amortisman (m. 315), faydalı ömür listesi. Şüpheli alacak karşılığı (m. 323) ve değersiz alacak (m. 322) da aynı bölümde.

Bu kesişimin pratik sonucu şu: dönem sonu işlemlerinin çoğunun dayanağı muhasebe standardı değil vergi hükmü. Bir karşılık ayrılıp ayrılamayacağı, bir alacağın şüpheli sayılıp sayılamayacağı kanundan okunuyor.

Üçüncü kesişim: ticari kâr ile mali kâr

En çok soru çıkan kesişim bu. Defterden çıkan kâr ile vergi hesabına giren kâr aynı sayı olmak zorunda değil.

Ticari kâr, muhasebe kurallarına göre hesaplanan dönem sonucu. Gelir tablosunun alt satırı.

Mali kâr, vergi matrahı. Ticari kârdan başlanıp iki yönlü düzeltme yapılarak bulunuyor.

Düzeltmeler iki gruba giriyor.

Kanunen kabul edilmeyen giderler matraha geri ekleniyor. Ticari kârı düşürmüş ama vergi mevzuatı indirimi kabul etmiyor. Örnekleri: bazı karşılıklar, cezalar ve gecikme zamları, kanunda sayılan diğer kalemler (GVK m. 41, KVK m. 11).

İndirim ve istisnalar matrahtan düşülüyor. Ticari kârda yer alıyor ama vergilendirilmiyor ya da ayrıca indirilebiliyor.

Bu düzeltmelerin ayrı izlenmesi gerekiyor. Uygulamada yardımcı hesaplarla ayrıştırılıyor, çünkü beyan zamanı hangi tutarın geri ekleneceği tek tek bulunmak zorunda.

Zararın mahsubu

Mali zarar, kanunun koyduğu sınırlar içinde sonraki dönemlerin matrahından indirilebiliyor. Koşulu zararın usulüne uygun beyan edilmiş olması.

Bu, muhasebe ile vergi arasındaki bir başka ayrımı gösteriyor. Muhasebe tarafında birikmiş zarar öz kaynakta duruyor ve sonraki kârlarla eriyor. Vergi tarafında ise süre ve sıra kuralları var; her zarar her yılın matrahından indirilemiyor.

İki tarafın sayıları bu yüzden ayrışıyor ve bir işletmenin muhasebe zararı ile mali zararı farklı olabiliyor.

Vergi usul tarafındaki süreçler

Kesişimin dördüncü ve daha dolaylı bir yüzü de var: beyan, tarh, tahakkuk ve tahsil sırası.

Beyan mükellefin bildirimi, tarh verginin hesaplanması, tahakkuk ödenecek hâle gelmesi, tahsil ödenmesi. Muhasebe tarafında bu sıranın karşılığı 370 ve 360 hesapları arasındaki geçişti.

Bir de düzeltme yolları var: düzeltme beyannamesi, pişmanlık ve ıslah (m. 371), uzlaşma. Üçünün farkı zamanlamada: pişmanlık idare durumu tespit etmeden önce, uzlaşma tespitten sonra işliyor.

Bu süreçlerin ayrıntısı vergi hukukunun kendi konusu. Muhasebe tarafında bilinmesi gereken, her birinin defterde bir kayıt doğurduğu ve o kaydın hangi döneme yazılacağı.

Vergiyi doğuran olay

Vergi hukukunun muhasebeyle kesiştiği bir kavram daha var ve kaydın zamanını belirliyor: vergiyi doğuran olay.

Katma değer vergisinde bu olay malın teslimi veya hizmetin ifası. Ödeme değil, teslim. Bu yüzden tahsil edilmemiş bir satışın vergisi de beyan ediliyor.

Ticari kazançta tahakkuk esası geçerli: kazanç, bedelin tahsil edildiği tarihte değil, işin yapıldığı ve mahiyetinin kesinleştiği tarihte doğuyor. Serbest meslek kazancında ise tahsil esası geçerli.

Üç kuralın birlikte sonucu şu: aynı işlem için vergiyi doğuran an, faaliyetin türüne ve vergi türüne göre değişiyor. Muhasebe kaydının tarihi de bu ana bağlanıyor.

Sınavda bu ayrım iki biçimde geliyor. Birincisi doğrudan kavram sorusu. İkincisi bir kayıt sorusunun içinde: bir işlem anlatılıp hangi döneme yazılacağı soruluyor ve cevap vergiyi doğuran olaya bağlı.

Mükellef ve vergi sorumlusu

Son bir ayrım, stopaj mekanizmasının hukuki temelini kuruyor.

Mükellef, vergi borcu kendi üzerine düşen kişi. Vergi sorumlusu, başkasının vergisini kesip idareye yatırmakla yükümlü kişi.

İşletme ücretlerden vergi kestiğinde mükellef değil, vergi sorumlusu konumunda. Para çalışanın vergisi; işletme kesip aktaran taraf.

Bu ayrımın muhasebe tarafındaki karşılığı 360 hesabının iki ayrı nitelik taşıması: içindeki bir kısım işletmenin kendi vergisi, bir kısmı başkası adına kesilmiş tutarlar. Yardımcı hesapla ayrıştırılmasının sebebi de bu.