Direkt ilk madde ve malzeme giderleri

Direkt ilk madde ve malzeme, ürünün bünyesine giren ve hangi üründe ne kadar kullanıldığı ölçülebilen malzeme. Maliyetinin hesabı iki soruyla kuruluyor: ne kadar kullanıldı ve her biriminin değeri ne?

Kullanılan miktar

Satın alınan miktar değil, üretime verilen miktar maliyete giriyor. Depoda bekleyen malzeme hâlâ bir varlık.

Hesap şu: dönem başı malzeme stoku artı dönem içi alışlar eksi dönem sonu malzeme stoku. Çıkan tutar dönemde kullanılan malzemenin maliyeti.

Bu hesap, ticari malda satılan malın maliyetini bulan hesabın aynısı. Fark, çıkan tutarın gidere değil üretim maliyetine gitmesi: malzeme gidere ancak mamul satıldığında dönüşüyor.

Üretime veriliş, depodan üretime malzeme çıkış fişiyle belgeleniyor ve stok kartları bu fişlerle izleniyor. Fiş düzenlenmediğinde dönem sonunda sayım farkı çıkıyor ve hangi malzemenin nereye gittiği bilinemiyor.

Birim değeri

Aynı malzemeden farklı tarihlerde farklı fiyatlarla alınmışsa, üretime verilen miktarın hangi partiden çıktığı sorusu doğuyor. Cevap bir maliyet yöntemi varsayımıyla veriliyor.

İlk giren ilk çıkar yönteminde önce alınan malzeme önce kullanılmış sayılıyor. Ortalama maliyet yönteminde eldeki malzemenin ağırlıklı ortalaması hesaplanıyor ve her çıkış o değerle değerlendiriliyor.

Seçim maliyeti değiştiriyor. Fiyatların yükseldiği bir dönemde ilk giren ilk çıkar yöntemi daha düşük maliyet veriyor, çünkü eski ve ucuz fiyatlar üretime giriyor.

Yöntem dönemler arasında korunmak zorunda; tutarlılık kavramı bunu gerektiriyor. Değişiklik haklı bir sebebe dayanıyor ve etkisi açıklanıyor.

Malzemenin maliyet bedeli

Malzemenin maliyetine alış bedelinin yanında onu işletmeye getiren harcamalar da giriyor: nakliye, sigorta, gümrük, yükleme boşaltma.

Bu harcamalar genellikle tek bir faturada birden fazla malzeme için ödeniyor ve dağıtılması gerekiyor. Dağıtım anahtarı miktar, ağırlık ya da değer olabiliyor; hangisinin seçileceği harcamanın niteliğine bağlı. Nakliyede ağırlık, sigortada değer makul bir ölçü.

Alış iskontosu ise maliyeti azaltıyor. Fatura üzerinde gösterilmişse doğrudan düşülmüş tutarla kayda giriyor; sonradan verilmişse stok maliyetinden düşülüyor.

Fire: normal ve anormal

Üretim sırasında malzemenin bir kısmı kaybolabiliyor: buharlaşma, kırılma, kesme artığı, bozulma. Buna fire deniyor ve ikiye ayrılıyor.

Normal fire, üretim sürecinin niteliğinden kaynaklanan ve kaçınılmaz olan kayıp. Bir ürünü üretmek için kaçınılmaz olarak katlanıldığı için maliyetin içinde kalıyor: sağlam çıkan ürünlerin maliyetini yükseltiyor.

Anormal fire, olağan dışı bir sebepten doğan kayıp: makine arızası, dikkatsizlik, hatalı ayar. Maliyete girmiyor, dönem zararı olarak yazılıyor.

Ayrımın sonucu önemli. Normal fire maliyete girdiği için stok değerinde ve satılan mamul maliyetinde görünüyor; anormal fire doğrudan dönem sonucunu düşürüyor ve ayrı bir satırda okunabiliyor.

Bir örnek: 1.000 kilo malzeme üretime verildi, 950 kilo ürüne dönüştü. Normal fire oranı yirmide bir kabul ediliyorsa 50 kilo normal fire ve maliyete giriyor. Kayıp 80 kilo olsaydı, 50 kilosu normal, 30 kilosu anormal fire olarak ayrılırdı.

İade ve artık

Üretime verilen ama kullanılmayan malzeme depoya geri dönebiliyor. Bu bir iade ve maliyeti azaltıyor: malzeme çıkış fişi kadar, malzeme iade fişi de düzenlenmek zorunda.

Artık ve hurda ise üretimden çıkan ve satılabilir değeri olan kalıntı. Satış değeri varsa maliyetten düşülüyor: hurdanın geliri, ana ürünün maliyetini azaltıyor.

İkisinin kaydedilmemesi maliyeti olduğundan yüksek bırakıyor. Küçük tutarlar gibi görünseler de birim maliyeti doğrudan etkiliyorlar ve fiyatlama kararına giriyorlar.

Sınav sorusunun kalıbı

Soru tipik olarak şu biçimde geliyor: dönem başı stok, alışlar, dönem sonu stok ve bir fire bilgisi verilip kullanılan malzemenin maliyeti isteniyor.

Çözümde sıra şu: önce kullanılan miktar bulunuyor, sonra firenin normal mi anormal mi olduğu ayrılıyor, ardından normal fire maliyete bırakılıp anormal fire çıkarılıyor.

En sık yapılan hata firenin tamamını maliyete bırakmak ya da tamamını çıkarmak. Soruda fire oranı veriliyorsa, ayrım yapılması istendiğinin işareti.

Malzeme stok düzeyi bir maliyet kararı

Malzemenin ne kadarının stokta tutulacağı bir maliyet sorusu ve iki yönlü.

Çok stok tutmanın maliyeti var: depo alanı, sigorta, bağlanan sermayenin finansman maliyeti, bozulma ve eskime riski.

Az stok tutmanın da maliyeti var: sık sipariş vermenin maliyeti, miktar iskontolarından yararlanamamak ve en önemlisi malzeme beklerken üretimin durması.

İkisinin toplamını en küçük yapan bir sipariş miktarı var ve ekonomik sipariş miktarı diye adlandırılıyor. Hesabı sipariş maliyeti ile elde tutma maliyetinin dengelenmesine dayanıyor.

Pratikte işletmeler bir de emniyet stoku tutuyor: talep ya da teslim süresi beklenenden saparsa üretimin durmaması için. Emniyet stokunun büyüklüğü, duruşun maliyetiyle stok tutmanın maliyeti karşılaştırılarak belirleniyor.

Bu kararların maliyet muhasebesiyle bağı şu: malzeme maliyeti yalnızca alış fiyatından oluşmuyor, stok politikası da onun parçası.