Yabancı para işlemleri, kur farkı ve değerleme ölçüleri

Kayıt Türk lirasıyla tutuluyor. Yabancı para cinsinden bir işlem yapıldığında, tutarın liraya çevrilmesi gerekiyor ve çevrim kurunun hangi tarihe ait olduğu sonucu belirliyor.

İki ayrı kur, iki ayrı an

İşlem kuru. İşlemin gerçekleştiği tarihteki kur. Alış, satış, tahsilat ve ödeme bu kurla kaydediliyor.

Değerleme kuru. Dönem sonundaki kur. Yabancı para cinsinden duran bakiyeler bu kurla yeniden değerleniyor.

Aradaki fark kur farkı ve sonuç hesaplarına gidiyor: lehte fark kambiyo kârı, aleyhte fark kambiyo zararı.

Bunun pratik sonucu şu: işletme hiçbir işlem yapmadan, nakit hiç el değiştirmeden dönem kârının değiştiğini görebiliyor. Yabancı para borcu olan bir işletmede kurun yükselmesi doğrudan zarar yazdırıyor.

Hangi kalemler değerleniyor

Yabancı para cinsinden olan her kalem değerlenmiyor; ölçü kalemin niteliğine bağlı.

Parasal kalemler değerleniyor: kasa ve banka hesapları, alacaklar, borçlar, verilen ve alınan avansların parasal nitelikte olanları. Bunlar belirli bir para tutarını temsil ediyor ve kur değiştiğinde lira karşılıkları da değişiyor.

Parasal olmayan kalemler genellikle işlem kuruyla kalıyor: yabancı paralı bedelle alınmış bir makine, alındığı tarihteki kurla maliyetlenmiş durumda ve sonradan yeniden değerlenmiyor.

Ayrımın mantığı şu: makinenin değeri kura bağlı değil, kullanımına bağlı. Buna karşılık bir dövizli borç, kur ne olursa olsun o kadar döviz ödenmesini gerektiriyor.

Değerleme ölçüleri

Kur farkı, değerlemenin yalnızca bir yüzü. Vergi Usul Kanunu her varlık ve borç türü için hangi ölçünün kullanılacağını belirliyor (m. 258 ve devamı) ve ölçülerin adlarını bilmek gerekiyor.

Maliyet bedeli. Varlığın edinilmesi için yapılan harcamaların toplamı. Stoklar ve duran varlıklar bu ölçüyle değerleniyor.

Mukayyet değer. Kayıtlı değer, yani defterde yazılı tutar. Alacak ve borçların esas ölçüsü.

Tasarruf değeri. Bir kıymetin, sahibi için arz ettiği gerçek değer. Senede bağlı alacak ve borçlarda reeskont bu ölçüyle ilişkili.

İtibari değer. Üzerinde yazılı değer, yani nominal değer. Kasa ve senetlerin nominal tutarı.

Borsa rayici. Borsada işlem gören kıymetlerde o günkü fiyat.

Vergi değeri. Taşınmazlarda, emlak vergisine esas değer.

Emsal bedel ve emsal ücret. Değeri bilinemeyen ya da belirlenemeyen kalemler için, benzerlerine bakılarak bulunan değer.

Sınavda bu ölçüler kalem türüyle eşleştirilerek sorulıyor ve en çok karıştırılan ikili mukayyet değer ile itibari değer.

Kur farkının maliyete girdiği durum

Kural olarak kur farkı sonuç hesaplarına gidiyor. Bir istisnası var ve sınavda sorulıyor.

Bir duran varlığın edinilmesi için kullanılan yabancı para kredinin, varlık kullanıma hazır hâle gelene kadar oluşan kur farkı, varlığın maliyetine eklenebiliyor. Sonraki dönemlerin kur farkı ise gider yazılıyor.

Aynı mantık stokta da işliyor: malın işletmeye gelmesine kadar oluşan kur farkı maliyete girebiliyor.

Ayrımın ölçüsü şu: kur farkı varlığı elde etmenin bir parçası mı, yoksa elde edildikten sonraki bir finansman sonucu mu?

Kur riski bir karar

Muhasebe kur farkını ölçüyor, doğurmuyor. Riskin kendisi bir karardan geliyor: hangi para biriminde borçlanıldığı ve hangi para biriminde gelir elde edildiği.

Geliri de yabancı para cinsinden olan bir işletmede kur hareketi iki tarafı birden etkiliyor ve büyük ölçüde dengeleniyor. Geliri lirayla olan bir işletmede risk tek taraflı kalıyor.

Bu riskin bilançoda görünür olması için yabancı para varlık ve borçların ayrı izlenmesi gerekiyor. Tek hesapta toplandığında maruz kalınan tutar okunamıyor ve risk ölçülemiyor.

Net pozisyon

Riski tek sayıyla ölçen bir kavram var: yabancı para net pozisyonu. Yabancı para varlıklar eksi yabancı para borçlar.

Pozisyon artıysa işletme kurun yükselmesinden kazanıyor, eksiyse kaybediyor. Sıfıra yakınsa kur hareketinden büyük ölçüde korunmuş durumda.

Hesabın girdisi yardımcı hesaplardan geliyor ve bu, para birimi bazında izlemenin pratik karşılığı. Hem dolar hem euro cinsinden işlem yapan bir işletmede pozisyon her para birimi için ayrı hesaplanıyor, çünkü iki kur aynı yönde hareket etmiyor.

Dönem sonunda yapılacaklar listesi

Yabancı para tarafında dönem sonu işlemleri sıralı bir liste hâlinde yürüyor.

Önce hangi hesapların yabancı para cinsinden olduğu tespit ediliyor: kasa, banka, alacaklar, borçlar, avanslar. Sonra her birinin döviz bakiyesi ile lira bakiyesi karşılaştırılıyor. Ardından dönem sonu kuru uygulanıyor ve fark kambiyo hesaplarına yazılıyor.

Son adım kontrol: değerleme sonrasında her hesabın lira bakiyesi, döviz bakiyesi çarpı dönem sonu kuruna eşit olmak zorunda. Tutmuyorsa bir hareket işlem kuruyla kalmış demek.

Bu kontrol atlandığında hata birikerek büyüyor, çünkü sonraki dönem o yanlış bakiyenin üzerine değerleme yapıyor.