Maddi duran varlıklar: maliyet, yenileme ve çıkış

Maddi duran varlıklar, işletmede bir yıldan uzun süre kullanılmak üzere edinilen fiziki varlıklardır: arazi, bina, tesis, makine, taşıt, demirbaş. Bilançonun 25 grubunda yer alırlar ve amortismanları 257 hesabında birikir.

Amortismanın hesaplanması ve kaydı amortisman dersinde anlatılıyor. Bu ders varlığın defterdeki yolculuğunun geri kalanını ele alıyor: nasıl girdiği, nasıl büyüdüğü ve nasıl çıktığı.

Maliyet bedeli neyi kapsar

Varlık maliyet bedeliyle kaydedilir ve maliyet bedeli satın alma bedelinden geniştir. İçine, varlığı kullanıma hazır hâle getirmek için yapılan bütün zorunlu harcamalar girer.

• Nakliye ve sigorta
• Montaj ve kurulum
• Gümrük vergileri ve resimler
• Noter, tapu ve tescil masrafları
• Kullanıma hazır hâle gelene kadar oluşan deneme giderleri

Katma değer vergisi, indirim hakkı bulunduğu sürece maliyete girmez; 191 hesabında izlenir. İndirim hakkının bulunmadığı hâllerde maliyete eklenir.

Finansman gideri özellik taşıyor: varlığın edinimi için kullanılan kredinin, varlık kullanıma hazır hâle gelene kadar işleyen faizi maliyete eklenebiliyor. Sonraki dönemlerin faizi ise gider yazılır.

Sonraki harcamalar: gider mi, maliyet mi

Varlık kullanılmaya başladıktan sonra yapılan harcamalar iki yoldan birine gidiyor ve ayrımın ölçüsü tek bir soru: bu harcama varlığın değerini veya ömrünü artırıyor mu?

Artırmıyorsa gider. Olağan bakım, periyodik servis, yıpranan parçanın değişimi: bunlar varlığı mevcut durumunda tutuyor ve dönemin gideri olarak yazılıyor.

Artırıyorsa maliyete eklenir. Makineye kapasite artıran bir ünite takılması, binaya kat çıkılması, aracın motorunun yenilenerek ömrünün uzatılması: bunlar varlığın değerini büyütüyor ve amortisman tabanına giriyor.

Ayrım pratikte tartışmalı olabiliyor ve etkisi büyük: gider yazılan tutar dönem kârını hemen düşürüyor, maliyete eklenen tutar yıllara dağılıyor. Bu yüzden ölçünün belgelenmesi gerekiyor, yani harcamanın ne yaptığının yazılı olması.

Varlığın çıkışı

Varlık satılarak, hurdaya ayrılarak ya da kullanımdan çekilerek defterden çıkar. Her durumda üç hesap birlikte kapanıyor: varlığın maliyeti, birikmiş amortismanı ve karşılığında alınan değer.

Maliyeti 80.000 lira, birikmiş amortismanı 60.000 lira olan makine 15.000 liraya satılıyor. Net defter değeri 20.000 lira, satış bedeli 15.000 lira; 5.000 lira zarar doğuyor.

Borçlu

• 102 Bankalar: 15.000
• 257 Birikmiş Amortismanlar: 60.000
• 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar: 5.000

Alacaklı

• 253 Tesis Makine ve Cihazlar: 80.000

Birikmiş amortismanın borçlanması ilk bakışta ters görünüyor. Sebebi şu: 257 alacak kalanı veren bir düzenleyici hesap ve kapatılması için borçlandırılması gerekiyor. Varlık defterden çıkarken onu düzenleyen hesap da çıkmak zorunda.

Satış bedeli net değerin üstünde olsaydı fark 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar hesabına yazılırdı. Kâr ve zarar tarafının ikisi de olağan dışı sınıfta: duran varlık satışı düzenli olarak tekrarlanan bir kazanç değil.

Amortismanı bitmiş ama kullanılan varlık

Faydalı ömrü tamamlanmış bir varlığın birikmiş amortismanı maliyetine eşitlenir ve net defter değeri sıfır olur. Varlık hâlâ kullanılıyorsa defterden çıkarılmaz: maliyeti ve birikmiş amortismanı yan yana durmaya devam eder.

Bu durum bilançoda net etki yaratmıyor ama bilgi taşıyor: işletmenin hangi varlıklarının ömrünü tamamladığı, yenileme ihtiyacının nerede olduğu buradan okunuyor. Demirbaş defteri bu bilgiyi varlık bazında tutan yer.

Varlık fiilen kullanımdan çıktığında kayıttan da çıkarılır. Kullanılmayan bir varlığın defterde durmaya devam etmesi, envanterin fiilî duruma uymaması demek ve dönem sonunda düzeltilmesi gerekiyor.

Arazi ve binanın ayrılması

Bir taşınmaz alındığında bedelin tamamı tek hesaba yazılmaz. Arazi ile üzerindeki bina ayrılır: 250 Arazi ve Arsalar ile 252 Binalar hesapları.

Ayrımın sebebi amortisman. Arazi yıpranmaz ve tükenmez, bu yüzden amortismana tabi değil; bina ise faydalı ömrü boyunca itfa ediliyor. İkisi tek hesapta toplandığında amortisman tabanı olduğundan büyük çıkıyor ve her yıl fazla gider yazılıyor.

Bedelin nasıl paylaştırılacağı tapu ve değerleme bilgilerine dayanıyor. Paylaştırmanın bir dayanağı bulunmak zorunda: keyfî bir oran, amortisman tutarını da keyfî yapıyor.

Yapılmakta olan yatırımlar

İnşaat hâlindeki bir bina ya da kurulumu süren bir tesis, henüz kullanıma hazır olmadığı için kendi hesabına girmez. 258 Yapılmakta Olan Yatırımlar hesabında birikir.

Bu hesapta duran varlık için amortisman ayrılmaz, çünkü varlık henüz kullanılmıyor. Kullanıma hazır hâle geldiğinde tutar ilgili varlık hesabına aktarılır ve amortisman o tarihten itibaren başlar.

Aktarmanın atlanması iki hata doğuruyor: amortisman hiç başlamıyor ve bilançoda tamamlanmış bir varlık hâlâ yatırım olarak görünüyor. Dönem sonunda bu hesabın içeriği tek tek gözden geçiriliyor.