Maliyet muhasebesi genel muhasebeden nerede ayrılır

Genel muhasebe işletmenin dışına bakar: dönem sonunda bilanço ve gelir tablosu üretir, devlete ve üçüncü kişilere hesap verir. Maliyet muhasebesi içeriye bakar ve tek bir soruyu cevaplamaya çalışır: bu ürün bana kaça mal oluyor?

Üç amaç

Maliyet muhasebesinin üç ayrı işi var ve üçü de genel muhasebenin cevaplayamadığı sorulardan doğuyor.

Mamul maliyetini bulmak. Stokların değerlenmesi ve satılan malın maliyetinin hesaplanması için ürün başına maliyet gerekiyor. Genel muhasebe toplam gideri biliyor, ürün başına düşeni bilmiyor.

Maliyeti denetlemek. Hangi giderin nerede oluştuğu ve beklenenden sapıp sapmadığı izleniyor. Sapma varsa sebebi aranıyor.

Karar için bilgi üretmek. Bu ürünü üretmek mi almak mı daha ucuz, hangi ürün daha kârlı, bu siparişi hangi fiyata verebilirim, kaç adet satınca masrafımı çıkarırım.

Üçüncüsü en çok karıştırılan. Maliyet muhasebesinin ürettiği bilgi geçmişi raporlamak için değil, gelecekte verilecek kararlar için.

Maliyet, gider, zarar

Üç kavram ayrı anlamlar taşıyor ve sınavda ayrımları sorulıyor.

Maliyet, bir varlık edinmek ya da bir ürün üretmek için katlanılan fedakârlık. Harcama bir varlığa dönüşüyor: üretim maliyeti mamul stokuna girer, alış maliyeti ticari mal stokuna.

Gider, hasılat elde etmek için tüketilen değer. Maliyet, karşılığı satıldığında gidere dönüşüyor: satılan mamul maliyeti bir gider.

Zarar, karşılığında bir fayda elde edilmeden oluşan değer azalışı. Yanan bir deponun stoku zarar; satılan stok ise gider.

Ayrımın pratik sonucu şu: üretim maliyeti doğrudan gider yazılmıyor. Depoda duran mamul bir varlık ve maliyeti orada bekliyor. Üretim maliyetini doğrudan gidere yazmak, satılmamış ürünün maliyetini de o dönemin kârından düşmek olur.

Maliyetin üç unsuru

Üretim maliyeti üç kalemden oluşuyor ve bu üçlü bütün maliyet muhasebesinin iskeleti.

Direkt ilk madde ve malzeme. Ürünün bünyesine giren ve hangi üründe ne kadar kullanıldığı doğrudan ölçülebilen malzeme.

Direkt işçilik. Ürün üzerinde fiilen çalışan işçilerin ücreti; hangi ürüne ne kadar emek verildiği izlenebiliyor.

Genel üretim giderleri. Üretimle ilgili olup belirli bir ürüne doğrudan yüklenemeyen giderler: fabrika kirası, amortisman, enerji, bakım, ustabaşı ücreti, endirekt malzeme.

İlk ikisi doğrudan yükleniyor, üçüncüsü dağıtılıyor. Maliyet muhasebesinin zorluğunun tamamı üçüncü kalemde: dağıtım bir yöntem gerektiriyor ve yöntem seçimi maliyeti değiştiriyor.

Direkt ile endirekt ayrımı

Ayrımın ölçüsü izlenebilirlik: bu gider hangi ürüne ne kadar gittiğini söyleyebiliyor mu?

Bir masa üreten atölyede kullanılan kereste direkt malzeme, çünkü hangi masaya kaç metre girdiği ölçülebiliyor. Tutkal ise genellikle endirekt: miktarı küçük ve ürün başına izlemek ölçmenin maliyetini aşıyor.

Burada bir karar var ve ekonomik: bir gider teknik olarak izlenebilse de izlemenin maliyeti faydasını aşıyorsa endirekt sayılıyor. Bu yüzden aynı kalem bir işletmede direkt, başka bir işletmede endirekt olabiliyor.

Üretim dışı giderler maliyete girmez

Maliyetin kapsamı üretimle sınırlı. Satış, pazarlama, dağıtım ve genel yönetim giderleri mamul maliyetine girmiyor; dönemin gideri olarak gelir tablosuna yazılıyor.

Ayrımın sebebi şu: bu giderler ürünü üretmek için değil, satmak ve işletmeyi yönetmek için yapılıyor. Mamul stokunun değerine girmeleri, satılmamış ürünün içine satış gideri gömmek olurdu.

Finansman giderleri de kural olarak maliyete girmiyor. İstisnası stokun uzun bir hazırlık süreci gerektirdiği özel hâller.

Ticaret ile üretim işletmesi

Ticaret işletmesinde maliyet sorusu basit: malın alış bedeli artı onu işletmeye getiren harcamalar. Maliyet muhasebesine gerek duyulmuyor, genel muhasebe yetiyor.

Üretim işletmesinde ise maliyet, işletmenin içinde oluşuyor. Hammadde giriyor, emek ve makine ekleniyor, çıkan ürünün maliyeti hesaplanmak zorunda. Bu hesaplama ayrı bir sistem gerektiriyor ve tekdüzen hesap planındaki yedili sınıf onun defterdeki ayağı.

Hizmet işletmesinde de benzer bir ihtiyaç doğuyor: bir projenin ya da bir hizmetin maliyeti, kendisine yüklenen emek ve dolaylı giderlerden oluşuyor. Sipariş maliyeti yöntemi bu işletmelerde de kullanılıyor.

Maliyet taşıyıcısı kavramı

Maliyetin bir yere yüklenmesi gerekiyor ve o yere maliyet taşıyıcısı deniyor. Taşıyıcının ne olduğu işletmenin üretim biçimine bağlı.

Her iş birbirinden farklıysa taşıyıcı siparişin kendisi: bir masa siparişi, bir inşaat projesi, bir danışmanlık işi. Maliyet o siparişin kartında toplanıyor.

Aynı üründen çok sayıda birim üretiliyorsa taşıyıcı üretim safhası: maliyet safhada toplanıyor ve dönem üretimine bölünüyor.

Bu ayrım iki ana yöntemi doğuruyor ve sonraki derslerin konusu. Ayrımı yapan soru tek: üretilen birimler birbirinin aynısı mı?

Maliyet sisteminin üç kararı

Bir maliyet sistemi kurarken üç karar birlikte veriliyor ve üçü birbirinden bağımsız.

Birincisi kapsam: hangi giderler maliyete girecek? Tam, normal, değişken ya da asal maliyet.

İkincisi taşıyıcı: maliyet nerede toplanacak? Sipariş ya da safha.

Üçüncüsü ölçüm zamanı: maliyet fiilen oluştuktan sonra mı ölçülecek, yoksa önceden belirlenmiş standartlarla mı karşılaştırılacak? Fiilî maliyet ya da standart maliyet.

Üç kararın her bileşimi mümkün. Bir işletme tam maliyet kapsamında, sipariş taşıyıcısıyla ve standart maliyetle çalışabiliyor; başka bir işletme değişken maliyet kapsamında, safha taşıyıcısıyla ve fiilî maliyetle.

Sınav soruları genellikle bu üç kararın hangi bileşiminin sorulduğunu metinde söylüyor ve ilk iş o bileşimi işaretlemek.