Sermaye, yedekler ve geçmiş yıllar

Öz kaynaklar, işletme sahiplerinin işletmeye sağladığı ve işletmede bıraktığı kaynaklardır. Yabancı kaynaklardan ayrıldıkları yer geri ödenmemeleri: borç vadesinde ödenir, öz kaynak işletmede kalır.

Beş bölüm

Öz kaynaklar sınıfı beş alt gruba ayrılıyor ve her biri farklı bir soruyu cevaplıyor.

• Ödenmiş sermaye. Ortakların koyduğu ve fiilen ödenmiş tutar.
• Sermaye yedekleri. Sermaye işlemlerinden doğan, kazançtan gelmeyen tutarlar.
• Kâr yedekleri. Kazançtan ayrılıp dağıtılmayarak işletmede bırakılan tutarlar.
• Geçmiş yıllar kârları ve zararları. Önceki dönemlerin dağıtılmamış sonuçları.
• Dönem net kârı veya zararı. İçinde bulunulan dönemin sonucu.

Sıralama bir mantığı izliyor: yukarıdan aşağıya doğru, kaynağın işletmeye giriş biçimi dışarıdan içeriye doğru değişiyor. Sermaye dışarıdan konulmuş, yedekler içeride üretilip bırakılmış, dönem sonucu ise henüz karar verilmemiş.

Sermaye ve ödenmemiş kısım

500 Sermaye hesabı, taahhüt edilen sermayenin tamamını gösterir. Ortakların henüz ödememiş olduğu kısım ise 501 Ödenmemiş Sermaye hesabında, eksi işaretiyle gösterilerek düşülür.

İkisinin farkı ödenmiş sermayeyi veriyor ve bilançoyu okuyan kişinin baktığı yer bu fark. Taahhüt edilmiş ama ödenmemiş sermaye bir alacak: şirketin ortaklarından tahsil edeceği tutar.

Sermaye artırımı iki yoldan yapılabiliyor. Dış kaynaklardan artırımda ortaklar yeni para koyuyor ve öz kaynak gerçekten büyüyor. İç kaynaklardan artırımda ise yedekler sermayeye ekleniyor: öz kaynağın toplamı değişmiyor, yalnızca içindeki dağılım değişiyor.

Sermaye yedeği ile kâr yedeği

İkisinin ayrımı kaynağa dayanıyor ve bu ayrım dağıtılabilirliği de belirliyor.

Sermaye yedekleri kazançtan gelmiyor. Hisse senedi ihraç primi bunun tipik örneği: şirket yeni hisse çıkarırken nominal değerin üstünde bir bedel alıyorsa, aradaki fark bir kazanç değil, sermaye niteliğinde bir kaynak. Hisse senedi iptal kârları da bu gruba giriyor.

Kâr yedekleri kazançtan ayrılıyor. Yasal yedekler kanunen ayrılması zorunlu olanlar, statü yedekleri ana sözleşmenin öngördükleri, olağanüstü yedekler ise genel kurul kararıyla ayrılanlar.

Ayrımın sonucu şu: kâr yedekleri belirli koşullarla dağıtılabiliyor, sermaye yedekleri ise genellikle dağıtılamıyor ve sermayeye eklenmek üzere bekliyor.

Geçmiş yıllar kârları ve zararları

Dağıtılmayan dönem sonuçları bu gruba birikiyor. Kârlar 570 hesabında artı, zararlar 580 hesabında eksi olarak duruyor.

580 hesabı pasif tarafta durmasına rağmen borç kalanı veren bir hesap. Sebebi şu: zarar öz kaynağı azaltıyor ve azaltan bir kalem, artıran kalemlerin tersi yönde çalışıyor.

Birikmiş zararın büyümesi bir uyarı işareti. Öz kaynağın sermayenin altına inmesi, kanunen de sonuç doğuran bir durum: sermayenin belirli bir oranda kaybedilmesi hâlinde şirket organlarının karar alması gerekiyor.

Öz kaynak oranı neyi anlatır

Bilançonun pasif tarafında öz kaynakların toplam kaynaklara oranı, işletmenin ne kadarının kendi parasıyla finanse edildiğini gösteriyor.

Bu oranın yüksek olması işletmeyi dayanıklı yapıyor: borç baskısı az, faiz yükü düşük. Düşük olması ise kaldıraç demek: aynı sermayeyle daha büyük bir işletme döndürülüyor ama kırılganlık artıyor.

Bankanın kredi değerlendirirken, ortağın işletmeye girerken baktığı yer bu oran. Varlık tarafı büyük ama kaynak tarafı ağırlıklı olarak borçtan oluşan bir işletme büyük görünüyor ve kırılgan oluyor.

Öz kaynağı etkileyen üç yol

Öz kaynak üç yoldan değişiyor ve üçünü ayırmak bilançoyu okumayı kolaylaştırıyor.

Birincisi ortakların kararı: sermaye koymak, sermaye azaltmak, kâr dağıtmak.

İkincisi dönemin sonucu: kâr öz kaynağı büyütüyor, zarar küçültüyor.

Üçüncüsü bazı değerleme işlemleri: belirli varlıkların yeniden değerlenmesinden doğan farklar doğrudan öz kaynağa yazılabiliyor ve gelir tablosundan geçmiyor.

Üçüncü yol en az bilineni ve bu yüzden dikkat gerektiriyor: öz kaynaktaki bir artış her zaman kârdan gelmiyor.

Ortaklarla olan hesaplar öz kaynak değil

Sık karşılaşılan bir karışıklık burada. Ortağın işletmeye koyduğu her para sermaye değil.

Sermaye, ortaklık payı karşılığında konulan ve geri ödenmeyecek kaynak. Ortağın işletmeye verdiği borç ise bir yabancı kaynak: 331 Ortaklara Borçlar hesabında duruyor ve geri ödenecek.

Ayrımın sonucu bilançonun okunmasını doğrudan etkiliyor. Ortak borcu sermaye gibi gösterildiğinde öz kaynak olduğundan büyük, borç oranı olduğundan iyi görünüyor.

Ters yönü de var: ortağın işletmeden çektiği para, gider değil. Kâr dağıtımı kararı yoksa bu tutar 131 Ortaklardan Alacaklar hesabında bir alacak olarak duruyor ve ortağın işletmeye borcu anlamına geliyor.

İki hesabın da dönem sonunda içeriği gözden geçiriliyor, çünkü yıllar içinde biriken bakiyeler hem vergisel hem hukuki sonuç doğurabiliyor.