Stoklar: envanter yöntemleri ve maliyet akışı

Stoklar, satmak veya üretimde kullanmak üzere elde tutulan varlıklardır: ticari mal, hammadde, yarı mamul, mamul. Bilançonun en çok tartışılan kalemi genellikle burasıdır, çünkü tutarı iki ayrı tercihe bağlı: envanter yöntemi ve maliyet yöntemi.

Sürekli envanter

Sürekli envanter yönteminde her satışta iki kayıt yapılır: satışın kendisi ve satılan malın maliyeti.

Maliyeti 8.000 lira olan mal 12.000 liraya peşin satılıyor.

Borçlu

• 100 Kasa: satış bedeli ve vergisi
• 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti: 8.000

Alacaklı

• 600 Yurt İçi Satışlar: 12.000
• 391 Hesaplanan KDV: hesaplanan vergi
• 153 Ticari Mallar: 8.000

Yöntemin kazancı şu: 153 hesabının kalanı her an depodaki malın değerini gösteriyor ve 621 hesabının kalanı her an dönemin maliyetini veriyor. Dönem sonunu beklemek gerekmiyor.

Bedeli ise her satışta maliyetin bilinmesi zorunluluğu. Bu da stok kartlarının düzenli tutulmasını ve bir maliyet yönteminin seçilmiş olmasını gerektiriyor.

Aralıklı envanter

Aralıklı envanter yönteminde satış anında maliyet kaydı yapılmaz. Dönem içinde alışlar 153 hesabına eklenir, satışlar yalnızca gelir olarak yazılır. Maliyet dönem sonunda tek seferde bulunur.

Hesap şu: dönem başı stok artı dönem içi alışlar eksi dönem sonu stok. Son terim sayımdan gelir, bu yüzden sayım yapılmazsa maliyet hesaplanamaz.

Bulunan tutar tek kayıtla maliyete aktarılır: 621 hesabı borçlanır, 153 hesabı alacaklanır.

Yöntemin kazancı sadelik, bedeli ise dönem içinde maliyetin ve gerçek stok değerinin bilinmemesi. Ara dönem raporu isteyen bir işletme için bu bedel ağır.

Maliyet yöntemleri

Aynı maldan farklı tarihlerde farklı fiyatlarla alınmışsa, satılan malın hangi partiden çıktığı sorusu doğuyor. Fiilen hangi partiden çıktığı çoğu zaman bilinemediği için bir varsayım kullanılıyor.

• İlk giren ilk çıkar. Önce alınan mal önce satılmış kabul edilir. Depoda kalan stok, en son alınan partilerden oluşur.
• Ortalama maliyet. Eldeki malın ağırlıklı ortalama maliyeti hesaplanır ve her çıkış bu ortalamayla değerlenir. Hareketli ortalamada ortalama her alışta yeniden hesaplanır.
• Gerçek parti maliyeti. Her birim kendi maliyetiyle izlenir. Seri numarası taşıyan, pahalı ve az sayıda ürün için uygulanabilir.

Yöntem seçimi hem satılan malın maliyetini hem dönem sonu stok değerini değiştiriyor. Fiyatların yükseldiği bir dönemde ilk giren ilk çıkar yöntemi daha düşük maliyet ve daha yüksek kâr veriyor; ortalama maliyet ikisinin arasında kalıyor.

Seçilen yöntem keyfî olarak değiştirilemez. Muhasebenin tutarlılık kavramı, seçilen politikaların dönemler arasında korunmasını gerektiriyor; değişiklik haklı bir sebebe dayanmak ve etkisi açıklanmak zorunda.

Dönem sonu stok işlemleri

Sayım ve değerlemenin yanında iki işlem daha var.

Birincisi fire ve bozulma. Olağan fire maliyetin içinde kalır; olağan dışı kayıp ise ayrı bir gider olarak yazılır ve belgelenmesi gerekir.

İkincisi değer düşüklüğü. Stokun değeri satış fiyatının altına düşmüşse karşılık ayrılır. 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı bir düzenleyici hesaptır ve alacak kalanı verir.

Her iki işlem de ihtiyatlılık kavramına dayanıyor: elde duran malın defterdeki değeri, gerçekte elde edilebilecek tutarı aşmamalı.

Stok kartı ile 153 hesabının mutabakatı

Stok kartları yardımcı defterdir ve toplamları 153 hesabının kalanına eşit olmak zorunda. Tutmazlık iki yerden doğuyor: alış ya da satış kaydının karta işlenmemesi, ya da fire ve sayım farkının yalnızca bir yerde düzeltilmesi.

Bu mutabakat dönem sonundan önce yapıldığında, sayım günü ortaya çıkacak farkın büyük kısmı önceden bulunmuş oluyor.

Stokun alt grupları

153 Ticari Mallar, stok grubunun yalnızca bir hesabı. Üretim yapan bir işletmede stok birkaç aşamada birden duruyor ve her aşama ayrı hesapta izleniyor.

• 150 İlk Madde ve Malzeme. Üretime girmeyi bekleyen hammadde ve malzeme.
• 151 Yarı Mamuller. Üretimi başlamış ama tamamlanmamış ürünler.
• 152 Mamuller. Üretimi tamamlanmış, satışa hazır ürünler.
• 153 Ticari Mallar. Olduğu gibi satılmak üzere alınan mallar.
• 157 Diğer Stoklar. Yukarıdakilere girmeyen kalemler, örneğin hurda ve ambalaj.

Üretim sürecinde maliyet bu hesaplar arasında yukarı doğru akıyor: hammadde üretime verilince 150 azalır, maliyet hesaplarına geçer; üretim tamamlanınca 152 artar. Satıldığında 152 azalır ve 620 Satılan Mamuller Maliyeti hesabına gider.

Ticaret işletmesinde bu zincir tek hesaba iniyor ve bu yüzden stok tarafı daha sade. Maliyet muhasebesinin asıl konusu ise tam olarak bu akışın ölçülmesi.

Dönem sonu stok değeri iki sayıyı birden belirler

Stok değeri hem bilançoyu hem gelir tablosunu etkiliyor ve etkisi ters yönlü.

Dönem sonu stok yüksek belirlenirse bilançodaki varlık büyür ve satılan malın maliyeti küçülür, yani kâr büyür. Düşük belirlenirse tersi olur.

Bu ikili etki, stok sayımının ve değerlemesinin neden denetimin en çok durduğu yer olduğunu açıklıyor. Tek bir rakam, iki tablonun sonucunu birlikte değiştiriyor ve o rakamın dayanağı fiilî sayım ile seçilen maliyet yöntemi.