Şüpheli alacaklar ve reeskont

İki dönem sonu işlemi de ihtiyatlılık kavramına dayanır: muhasebe olayları değerlendirilirken temkinli davranılır, varlıklar olduğundan yüksek gösterilmez. Tahsil edilemeyecek bir alacak ya da vadesine aylar kalmış bir senet, defterdeki tutarıyla değerli değildir.

Şüpheli ticari alacaklar

VUK m. 323'e göre bir alacağın şüpheli sayılabilmesi için dava veya icra safhasında bulunması, ya da yapılan protestoya rağmen küçük tutarlı alacağın ödenmemiş olması aranır. Teminata bağlanmış alacaklar bu kapsama girmez.

Alacak önce ayrı bir hesaba alınır:

Borçlu

• 128 Şüpheli Ticari Alacaklar

Alacaklı

• 120 Alıcılar

Ardından tahsil edilemeyecek kısım için karşılık ayrılır:

Borçlu

• 654 Karşılık Giderleri

Alacaklı

• 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı

129 bir düzenleyici hesaptır ve alacak tarafında artar. Alacak ile karşılık bilançoda birlikte gösterilir.

Karşılık ayrılmış bir alacak sonradan tahsil edilirse iki kayıt yapılır: tahsilat 128 hesabını kapatır, ayrılmış karşılık da 129 hesabından 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabına gelir olarak döner.

Reeskont

Vadesi gelmemiş bir senedin bugünkü değeri, üzerinde yazılı tutardan düşüktür; aradaki fark vadeye kadar işleyecek faizdir. Reeskont, dönem sonunda bu farkı ayırma işlemidir.

Vergi mevzuatında reeskont ihtiyaridir. Ancak uygulandığında hem alacak hem borç senetlerine birlikte uygulanması beklenir.

Alacak senetlerinde senedin değeri düşer, bu bir giderdir:

Borçlu

• 657 Reeskont Faiz Giderleri

Alacaklı

• 122 Alacak Senetleri Reeskontu

Borç senetlerinde borcun değeri düşer, bu bir gelirdir:

Borçlu

• 322 Borç Senetleri Reeskontu

Alacaklı

• 647 Reeskont Faiz Gelirleri

Yeni dönemin başında ters kayıt

Reeskont geçici bir değerleme işlemidir. Yeni dönemin ilk gününde kayıt tersine çevrilir: alacak senetlerinde 122 borçlanıp 647 alacaklanır, borç senetlerinde 657 borçlanıp 322 alacaklanır. Böylece faiz, ait olduğu döneme dağıtılmış olur.

Sınavda yalnızca dönem sonu kaydı değil, bu ters kayıt da sık sorulur.

Şüpheli alacak ile değersiz alacak

İki kavram karıştırılıyor ve ayrımı tek cümleyle kurulabiliyor: şüpheli alacakta tahsil ihtimali zayıflamıştır, değersiz alacakta tahsil imkânı kalmamıştır.

Değersiz alacak, kazai bir hükme veya kanaat verici bir vesikaya göre artık tahsil edilemeyeceği kesinleşmiş alacaktır (VUK m. 322). Burada karşılık ayrılmaz, alacak doğrudan kayıtlardan çıkarılır ve zarara yazılır.

Sıra şöyle işliyor: alacak önce şüpheli hâle gelir, karşılık ayrılır; tahsil imkânının tamamen kalmadığı anlaşıldığında değersiz alacağa dönüşür ve ayrılmış karşılıkla birlikte kapatılır. Karşılık ayrılmamışsa doğrudan gider yazılır.

Sınav sorusunda ayrımı yapan ifadeler metinde duruyor: "dava açılmıştır" şüpheli, "mahkeme kararı kesinleşmiştir" ya da "konkordato ilan edilmiştir" değersiz alacak işaretidir.

Reeskont hesabı nasıl kurulur

Reeskontta kullanılan yöntem iç iskonto. Senedin nominal değeri üzerinden değil, bugünkü değeri üzerinden hesap kuruluyor.

Mantığı şu: bugünkü değer ile vade sonundaki nominal değer arasındaki fark, bugünkü değere işleyen faizdir. Bu yüzden iskonto tutarı doğrudan nominal değere oran uygulanarak bulunmaz; nominal değer, bir artı faizin vadeye düşen kısmı katsayısına bölünerek bugünkü değer bulunur, fark reeskont tutarını verir.

Dış iskonto yöntemi ise oranı doğrudan nominal değere uygular ve daha büyük bir tutar verir. Vergi uygulamasında istenen iç iskonto olduğu için, dış iskontoyla hesaplanmış bir şık genellikle çeldirici olarak konuluyor.

Hesapta kullanılacak faiz oranı ve vadeye kalan süre soruda verilir. Süre gün olarak verildiğinde yıl üzerinden oranlamak gerekir ve bu dönüşüm en sık atlanan adım.

Karşılığın sonraki dönemdeki hâli

Ayrılan karşılığın sonraki dönemde üç yoldan biri oluyor.

Alacak tahsil edilirse karşılık konusuz kalır: 129 hesabı borçlanır, 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar alacaklanarak gelir yazılır. Alacak değersiz hâle gelirse karşılıkla birlikte kapatılır ve 128 hesabı da düşer. Durum değişmemişse karşılık olduğu gibi durur, yeniden ayrılmaz.

Üçüncü durum en çok hata yapılan yer: aynı alacak için ikinci kez karşılık ayırmak, gideri iki kez yazmak olur. Karşılık bir kez ayrılır ve durumu değişene kadar bilançoda bekler.

İki işlemin ortak noktası

Şüpheli alacak karşılığı ile reeskont farklı konular gibi görünür, ama aynı mantığın iki uygulaması: ikisi de defterdeki bir tutarın gerçek değerinden yüksek olduğunu kabul edip farkı ayırıyor.

Fark, belirsizliğin kaynağında. Şüpheli alacakta belirsizlik tahsil edilip edilmeyeceğinde, reeskontta ise zamanın değerinde. Birinci durumda alacak hiç gelmeyebilir, ikinci durumda kesin gelecek ama bugünden sonra gelecek.

İkisinin de düzenleyici hesapla izlenmesi aynı sebebe dayanıyor: asıl alacağın tutarı görünür kalsın, düzeltme ayrı satırda dursun. Bilanço hem nominal tutarı hem düzeltilmiş değeri birlikte gösteriyor.