Ticari kâr, mali kâr ve aradaki fark

Gelir tablosunun alt satırı ticari kâr: muhasebe kurallarına göre hesaplanan dönem sonucu. Vergi beyannamesinde yer alan matrah ise mali kâr. İkisi arasındaki fark bir hata değil, iki ayrı çerçevenin sonucu.

Geçişin adımları

Mali kâr sıfırdan hesaplanmıyor; ticari kârdan başlanıp düzeltme yapılıyor.

1. Ticari kâr. Gelir tablosundaki dönem kârı.
2. Kanunen kabul edilmeyen giderler eklenir. Ticari kârı düşürmüş ama vergi mevzuatı indirimi kabul etmiyor.
3. Vergiye tabi olmayan gelirler düşülür. Ticari kârda yer alıyor ama vergilendirilmiyor.
4. İndirimler düşülür. Kanunun ayrıca indirime izin verdiği kalemler.
5. Geçmiş yıl zararları mahsup edilir. Kanunun koyduğu sınırlar içinde.
6. Mali kâr, yani matrah. Vergi bu tutar üzerinden hesaplanıyor.

Sıra önemli: indirimler ve zarar mahsubu, kanunen kabul edilmeyen giderler eklendikten sonra uygulanıyor.

Kanunen kabul edilmeyen giderler

En sık rastlanan düzeltme kalemi bu ve örnekleri belirli (GVK m. 41, KVK m. 11).

• Vergi cezaları, gecikme zamları ve gecikme faizleri.
• Kanunen kabul edilmeyen bazı karşılıklar, kıdem tazminatı karşılığı bunların başında.
• İşletme sahibinin ya da ortağın işletmeden çektiği değerler ve örtülü kazanç niteliğindeki aktarımlar.
• Belirli taşıtlara ilişkin giderlerin kanunda belirtilen sınırı aşan kısmı.
• Belgesi usulüne uygun olmayan harcamalar.
• Kanunen izin verilmeyen bağış ve yardımlar.

Bu kalemlerin ortak noktası şu: muhasebe tarafında gerçek bir gider, vergi tarafında indirilemez. Gider hesaplarına yazılıyor ve matraha geri ekleniyor.

Ayrı izlenmesi gerekiyor ve uygulamada yardımcı hesaplarla yapılıyor. Ayrıştırılmadığında beyan hazırlanırken bütün gider kayıtlarının yeniden gözden geçirilmesi gerekiyor.

Vergiye tabi olmayan gelirler ve indirimler

Ters yöndeki düzeltmeler bunlar.

Bazı gelirler kanunla vergi dışında tutuluyor: iştirak kazançları istisnası gibi. Ticari kârda yer alıyorlar, matrahtan düşülüyorlar.

İndirimler ise matrahtan ayrıca düşülmesine izin verilen kalemler: belirli şartlarla araştırma ve geliştirme indirimi, bağış ve yardımların kanunda izin verilen kısmı, girişim sermayesi fonu gibi.

Her ikisinin de şartları kanunda sayılı ve şartlar sağlanmadan uygulanamıyor. Bu yüzden beyan hazırlığında her indirim için dayanak aranıyor.

Sürekli ve geçici farklar

Farklar iki gruba ayrılıyor ve ayrım muhasebe tarafında bir sonuç doğuruyor.

Sürekli fark, hiçbir zaman kapanmıyor. Bir vergi cezası ticari kârı düşürüyor ve hiçbir dönemde matrahtan indirilemiyor. Fark kalıcı.

Geçici fark, zamanla kapanıyor. Kıdem tazminatı karşılığı bu dönem indirilemiyor ama ödendiği dönemde indirilebiliyor. Toplamda iki çerçeve aynı yere varıyor, yalnızca zamanlama farklı.

Geçici farkların muhasebe tarafındaki karşılığı ertelenmiş vergi. Standartları uygulayan işletmeler, bugün ödenmeyip ileride ödenecek ya da bugün ödenip ileride geri alınacak vergiyi bilançoda bir varlık ya da yükümlülük olarak gösteriyor.

Tekdüzen düzeninde ertelenmiş vergi hesaplanmıyor; fark yalnızca beyan hazırlığında ortaya çıkıyor ve defterde iz bırakmıyor.

Vergi karşılığının kaydı

Hesaplanan vergi, dönem sonunda karşılık olarak ayrılıyor.

Borçlu

• 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları: hesaplanan vergi

Alacaklı

• 370 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları: aynı tutar

691 hesabı 690 ile kapatılıyor ve net sonuç 692 üzerinden öz kaynağa taşınıyor. Beyan verildiğinde 370 kapanıp tutar 360 hesabına geçiyor.

Yıl içinde ödenen geçici vergiler bir alacak olarak izlenmişti; beyan sırasında hesaplanan vergiden mahsup ediliyor ve kalan tutar ödenecek borç olarak çıkıyor. Geçici vergi hesaplanandan fazlaysa fark iade ya da mahsup konusu oluyor.

Neden iki sayı birden tutuluyor

Bunun bir maliyeti var ve sorulması makul bir soru: neden tek bir kâr hesaplanmıyor?

Cevap iki çerçevenin ayrı hedeflerinde. Ticari kâr işletmenin performansını ölçüyor ve ortağa, bankaya, yöneticiye bunu anlatıyor. Mali kâr vergi matrahını ölçüyor ve kanunun vergilendirmek istediği tutarı buluyor.

İkisini tek sayıya indirmek, birini diğerine feda etmek olurdu. Kâr dağıtımının ticari kâr üzerinden yapılması, verginin mali kâr üzerinden hesaplanması bu ayrımın doğal sonucu.

Beyan hazırlığı dönem içinde başlıyor

Bu farkların hepsi dönem sonunda tek seferde bulunabiliyor ama o zaman pahalı oluyor: bütün gider kayıtlarının yeniden okunması gerekiyor.

İşleyen düzen farkları doğdukları anda işaretlemek. Kanunen kabul edilmeyen bir gider kaydedilirken yardımcı hesabı seçiliyor; bir istisna kazancı doğduğunda ayrı izleniyor.

Bunun bedeli dönem içinde birkaç saniye, karşılığı beyan hazırlığında günler. Üstelik dönem içinde yapılan işaretleme daha doğru oluyor: harcamanın niteliği o anda biliniyor, aylar sonra belgeye bakarak tahmin edilmiyor.

İkinci bir fayda daha var. Fark kalemleri dönem içinde izlendiğinde, ara dönemlerde de yaklaşık bir vergi tahmini yapılabiliyor ve bu, nakit planına giren en büyük kalemlerden birini öngörülebilir hâle getiriyor.