Dikey yüzde ve eğilim yüzdeleri analizi

İki teknik de tutarları yüzdeye çeviriyor ama farklı sorulara cevap veriyor. Dikey analiz "yapı nasıl", eğilim analizi "yön ne" diye soruyor.

Dikey yüzde analizi

Tek bir dönemin kalemleri bir toplama oranlanıyor ve her kalem o toplamın yüzdesi olarak yazılıyor.

Bilançoda toplam aktif, yani bilanço toplamı esas alınıyor. Her varlık kaleminin aktif toplamına oranı, her kaynak kaleminin pasif toplamına oranı hesaplanıyor.

Gelir tablosunda net satışlar esas alınıyor. Satışların maliyeti, faaliyet giderleri ve kâr kalemleri net satışların yüzdesi olarak yazılıyor.

Çıkan tablo işletmenin yapısını gösteriyor: varlıklarının ne kadarı dönen, kaynaklarının ne kadarı öz kaynak, satışların ne kadarı maliyete gidiyor.

Dikey analizin asıl değeri

İki yerde ortaya çıkıyor.

Birincisi büyüklük farkını ortadan kaldırmak. Biri çok büyük biri küçük iki işletme tutarlarla karşılaştırılamıyor; yüzdeye çevrildiklerinde karşılaştırılabiliyor. Kendi sektör ortalamasıyla karşılaştırma da böyle yapılıyor.

İkincisi dönemler arası yapı değişimini görmek. Tutarlar enflasyonla birlikte büyürken, oranlar yapıdaki gerçek değişimi gösteriyor.

Bir örnek: satışların maliyetinin net satışlara oranı geçen yıl beşte üç, bu yıl üçte iki olmuş. Tutarlar iki katına çıkmış olsa da bu oran, maliyet yapısının bozulduğunu söylüyor: aynı satıştan daha az brüt kâr kalıyor.

Eğilim yüzdeleri analizi

Bir yıl temel yıl seçiliyor ve o yılın her kalemi yüz kabul ediliyor. Sonraki yılların kalemleri temel yıla oranlanarak yazılıyor.

Çıkan tablo uzun dönemli yönü gösteriyor: hangi kalem ne hızla büyümüş, hangisi küçülmüş.

Asıl değeri kalemlerin birbirine göre hızını görmek. Satışlar yüz birimden yüz kırka çıkmış, alacaklar yüzden yüz doksana çıkmışsa alacaklar satışlardan hızlı büyüyor ve bu bir uyarı.

Temel yıl seçimi sonucu değiştiriyor

Eğilim analizinin en kritik kararı bu ve sınavda da sorulıyor.

Temel yıl olağan dışı bir yıl ise bütün eğilim yanlış görünüyor. Çok iyi bir yıl temel alınırsa sonraki yıllar hep kötü, çok kötü bir yıl temel alınırsa sonraki yıllar hep iyi çıkıyor.

Bu yüzden temel yılın olağan bir yıl olması gerekiyor: işletmenin normal işleyişini temsil eden bir dönem.

İkinci bir dikkat noktası: temel yıldaki tutar sıfır ya da çok küçükse oran anlamsız büyüyor. Geçen yıl 1.000 lira olan bir kalem bu yıl 10.000 liraya çıkmışsa eğilim bin gösteriyor, ama tutar küçük olduğu için bunun bir anlamı yok.

İki tekniğin birlikte kullanımı

Üçü birlikte kullanıldığında analiz tamamlanıyor.

Karşılaştırmalı tablolar değişimin tutarını veriyor. Dikey analiz o değişimin yapıyı nasıl etkilediğini. Eğilim analizi değişimin bir seferlik mi süregelen bir yön mü olduğunu.

Bir örnekle: stok artmış (karşılaştırmalı), aktif içindeki payı büyümüş (dikey), son üç yıldır her yıl artıyor (eğilim). Üç teknik aynı sonuca işaret ediyor: işletmede stok birikiyor ve bu süregelen bir durum.

Tek teknikle aynı sonuca ulaşmak mümkün değil. Karşılaştırmalı tablo bir yılın artışını gösterir ama eğilim olup olmadığını söylemez; eğilim analizi yönü gösterir ama yapı içindeki ağırlığı göstermez.

Soruda en sık yapılan hata

Dikey analizde tipik soru bir kalemin toplama oranını istiyor ve dikkat edilecek yer bölenin ne olduğu: bilançoda bilanço toplamı, gelir tablosunda net satışlar. Brüt satışları bölen olarak kullanmak en sık yapılan hata.

Eğilim analizinde tipik soru temel yılı verip bir yılın eğilim yüzdesini istiyor: o yılın tutarı bölü temel yıl tutarı çarpı yüz.

Üçüncü bir biçim yorum sorusu: iki kalemin eğilim yüzdeleri verilip hangisinin daha hızlı büyüdüğü ve bunun ne anlama geldiği soruluyor.

Dikey analizde bakılacak oranlar

Dikey analiz çıktısında her kalem bir yüzde taşıyor ama hepsi aynı ölçüde bilgi vermiyor. Pratikte bakılan oranlar sayılı.

Bilançoda: dönen varlıkların aktif toplamına oranı, stokların aktife oranı, öz kaynakların pasif toplamına oranı, kısa vadeli borçların pasife oranı.

Gelir tablosunda: satışların maliyetinin net satışlara oranı, faaliyet giderlerinin net satışlara oranı, net kârın net satışlara oranı.

Bu oranların dönemler arası değişimi, kârlılığın nerede eridiğini doğrudan gösteriyor. Satışların maliyeti oranı büyümüşse fiyat ya da maliyet tarafında bir şey olmuş; faaliyet giderleri oranı büyümüşse gider kontrolü zayıflamış.

Dikey analizin oran analizinden farkı şu: orada iki kalem birbirine bölünüyor, burada her kalem aynı tabana bölünüyor. Bu yüzden dikey analiz bir tablo, oran analizi bir ölçü seti.

Yatay ile dikey karışmaması

İki terim karıştırılıyor ve ayrımı basit.

Yatay analiz dönemler arasında, aynı kalemin zaman içindeki değişimine bakıyor: karşılaştırmalı tablolar ve eğilim yüzdeleri bu gruba giriyor.

Dikey analiz tek dönem içinde, kalemlerin birbirine göre ağırlığına bakıyor.

Adlar tablonun okunma yönünden geliyor: yatay analizde satır boyunca sağa doğru, dikey analizde kolon boyunca aşağı doğru okunuyor.