Gelecek dönemlere ait gelir ve giderler, tahakkuklar

Dönemsellik kavramı, işletmenin sınırsız kabul edilen ömrünün belirli dönemlere bölünmesini ve her dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız saptanmasını gerektirir. Bunun kayıt düzenindeki sonucu şudur: gelir ve gider, paranın el değiştirdiği tarihe göre değil, ait olduğu döneme göre yazılır.

Ödeme ile dönem ayrıştığında araya dört hesap girer.

Peşin ödenen gider: 180 Gelecek Aylara Ait Giderler

İşletme 1 Ekim'de bir yıllık kirayı, 12.000 TL'yi peşin ödüyor. Bu dönemin payı üç aylık, yani 3.000 TL; kalan 9.000 TL gelecek döneme aittir.

Ödeme anında tutarın tamamı, ileride gidere dönüşecek bir varlık olarak kaydedilir:

Borçlu

• 180 Gelecek Aylara Ait Giderler: 12.000

Alacaklı

• 102 Bankalar: 12.000

Dönem sonunda bu dönemin payı gidere aktarılır:

Borçlu

• 770 Genel Yönetim Giderleri: 3.000

Alacaklı

• 180 Gelecek Aylara Ait Giderler: 3.000

Kalan 9.000 TL, gelecek dönemin gideri olarak 180 hesabında bekler. Bir yıldan uzun vadeye düşen kısım varsa 280 Gelecek Yıllara Ait Giderler hesabına aktarılır.

Peşin tahsil edilen gelir: 380 Gelecek Aylara Ait Gelirler

Aynı mantığın tersidir. Kirayı peşin tahsil eden işletme, tahsil anında gelir değil bir yükümlülük kaydeder; henüz o dönemin edimini yerine getirmemiştir. Gelir, ait olduğu aylar geldikçe 380 hesabından 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar gibi ilgili gelir hesabına aktarılır.

Tahakkuklar: 181 ve 381

Bu kez dönem geçmiştir ama para henüz el değiştirmemiştir.

• 381 Gider Tahakkukları. Aralık ayına ait elektrik faturası Ocak'ta gelecektir. Gider bu döneme aittir; dönem sonunda ilgili gider hesabı borçlanır, 381 alacaklanır. Fatura geldiğinde 381 kapatılır.
• 181 Gelir Tahakkukları. Bankadaki mevduatın Aralık'a düşen faizi Ocak'ta ödenecektir. Gelir bu döneme aittir; dönem sonunda 181 borçlanır, ilgili faiz geliri hesabı alacaklanır.

Soru nasıl kurulur

Soru genellikle bir ödeme tarihi, bir süre ve bir tutar verip dönem sonu kaydını ister. İlk iş, tutarın kaç aylık kısmının bu döneme düştüğünü bulmaktır. Ardından parayı kimin önce verdiği ve edimin kime önce sunulduğu sorularak dört hesaptan doğrusu seçilir.

Dört hesabı iki soruyla ayırmak

Hesabı bulmanın en hızlı yolu iki soruyu sırayla sormaktan geçiyor.

Birinci soru: para mı önce hareket etti, dönem mi önce geçti? Para önce hareket ettiyse 180 veya 380 grubundayız; dönem önce geçtiyse 181 veya 381 grubundayız.

İkinci soru: işletme ödeyen taraf mı, tahsil eden taraf mı? Ödeyen tarafsa gider tarafındayız (180 ya da 381); tahsil eden tarafsa gelir tarafındayız (380 ya da 181).

Dört bileşim dört hesabı verir. 180 peşin ödenen gider, 380 peşin tahsil edilen gelir, 381 ödenmemiş ama oluşmuş gider, 181 tahsil edilmemiş ama oluşmuş gelir.

Bu ayrımın karakter tarafı da tutarlı: 180 ve 181 aktif karakterlidir, bir varlık gibi borç kalanı verir. 380 ve 381 pasif karakterlidir, bir yükümlülük gibi alacak kalanı verir.

Bir yılı aşan kısım yukarı taşınır

180 hesabı adındaki "aylar" kelimesini taşıyor: içinde yalnızca izleyen hesap dönemine ait kısım durur. Peşin ödenen bedelin bir yılı aşan bölümü varsa 280 Gelecek Yıllara Ait Giderler hesabına alınır.

Her dönem sonunda bir aktarma gerekir: 280 hesabında bekleyen tutardan, izleyen döneme düşen kısım 180 hesabına indirilir. Gelirler tarafında aynı iş 480 ile 380 arasında yapılır.

Sınav bu aktarmayı iki yıllık bir sözleşme vererek sorar. Üç yıllık bir kira peşin ödendiğinde tutar üçe bölünür: bu dönemin payı gidere, izleyen dönemin payı 180 hesabına, kalan 480 değil 280 hesabına.

Tahakkuk kaydı ertesi dönemde kapanır

Tahakkuk kayıtlarının ikinci yarısı sonraki dönemde yapılıyor ve sınavda genellikle bu yarısı sorulur.

Aralık ayına ait elektrik gideri için dönem sonunda 381 hesabı alacaklandırılmıştı. Fatura ocakta geldiğinde ve ödendiğinde:

Borçlu

• 381 Gider Tahakkukları: tahakkuk eden tutar

Alacaklı

• 102 Bankalar: ödenen tutar

Gider yeniden yazılmaz, çünkü geçen dönemde yazılmıştı. Ocak ayında bir gider hesabının borçlandırılması, aynı gideri iki dönemde birden yazmak olurdu. Bu ikinci kaydın atlanması ise 381 hesabının bilançoda sonsuza kadar durmasına yol açar.