Gelir hesaplarının işleyişi

Gelir, işletmenin öz kaynağını artıran ve ortakların koyduğu sermayeden gelmeyen her artıştır. Tekdüzen hesap planı geliri üç ölçüte göre ayırıyor: esas faaliyetten mi geliyor, olağan mı, dönemin kendisine mi ait.

Üç ayrı grup

60 Brüt satışlar. İşletmenin esas faaliyetinden doğan gelir. Ne sattığına göre alt hesaplara ayrılıyor: yurt içi satışlar, yurt dışı satışlar, diğer gelirler. Bir mobilya işletmesinde mobilya satışı burada.

64 Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar. Esas faaliyet dışında ama düzenli olarak doğan gelirler: faiz, kira, kur farkı kârı, iştiraklerden alınan kâr payı, menkul kıymet satış kârı, konusu kalmayan karşılıklar.

67 Olağan dışı gelir ve kârlar. Ne esas faaliyetten gelen ne de düzenli olarak tekrarlanan kalemler: önceki dönem gelir ve kârları, duran varlık satış kârı gibi arızi kazançlar, sigorta tazminatları.

Ayrımın değeri gelir tablosunu okurken ortaya çıkıyor. Esas faaliyetten doğan gelirle, bir makine satışından doğan kâr aynı satıra yazıldığında işletmenin ne kadar kazandığı görünür ama nasıl kazandığı kaybolur.

Neden ayrım bu kadar önemli

Bir örnek bunu somutlaştırıyor. İki işletmenin dönem kârı aynı: ikisi de 200.000 lira kazanmış.

Birinci işletmenin kârının tamamı satışlardan geliyor. İkinci işletme esas faaliyetinden zarar etmiş, ama bir arsasını satarak 300.000 lira kâr yazmış ve toplam aynı yere gelmiş.

Dönem kârına bakan kişi ikisini aynı görür. Gelir tablosunun basamaklarına bakan kişi ise ikinci işletmenin esas işinin para kaybettiğini ve bu yılın sonucunun tekrarlanamaz bir satıştan geldiğini görür.

Bu yüzden gelirin hangi gruba yazıldığı bir biçim tercihi değil. Yanlış gruba yazılan bir gelir, dönem kârını doğru gösterirken faaliyet kârını yanlış gösteriyor.

Hesapların çalışma yönü

Gelir, öz kaynağı artırır. Öz kaynak alacak tarafında arttığı için gelir hesapları da alacak tarafında çalışır ve alacak kalanı verir.

Bir gelir hesabının borç tarafında kayıt görünmesi iki durumda olağan: bir düzeltme kaydı yapılmıştır ya da dönem sonunda hesap kapatılıyordur. Bunların dışında borç kalanı veren bir gelir hesabı bir hatanın işaretidir.

Gelir hesapları geçici hesaplardır: her dönem sıfırdan başlar, dönem sonunda kapanır ve bakiyeleri dönem sonucuna taşınır. Bu yüzden yeni dönemin ilk gününde bütün gelir hesaplarının kalanı sıfırdır.

Hasılatın doğduğu an

Gelirin hangi dönemde yazılacağını belirleyen şey tahsilat değil, edimin yerine getirilmesidir. Mal satışında teslim, hizmette ifa.

Bunun pratik sonuçları var. Peşin tahsil edilen ama henüz teslim edilmemiş bir satış gelir değil, bir yükümlülük: alınan avans olarak izlenir. Teslim edilmiş ama tahsil edilmemiş bir satış gelirdir: alacak olarak izlenir.

Uzun süren işlerde durum daha karmaşık. Yıllara yaygın inşaat ve onarım işlerinde gelir, işin tamamlanma oranına göre dönemlere dağıtılabiliyor ve bunun için ayrı hesaplar bulunuyor. Bu, dönemsellik kavramının en zorlayıcı uygulamalarından biri.

Satış iadeleri gelir hesabına yazılmaz

İade bir gelir azalışı ama gelir hesabının borç tarafına yazılmıyor. 61 Satış İndirimleri grubu bu iş için var ve eksi karakterli çalışıyor: borç kalanı veriyor.

Sebebi bilgi kaybını önlemek. İadeler doğrudan satış hesabından düşülürse brüt satış tutarı kaybolur ve ne kadar satıp ne kadar iade aldığı görünmez. Ayrı hesapta tutulduğunda iki rakam birlikte okunabiliyor.

Aynı mantık satış iskontoları ve diğer indirimler için de geçerli. Brüt satışlardan bu grup düşüldüğünde net satışlar bulunuyor ve gelir tablosunun ilk basamağı tamamlanıyor.

Hesap planı dışına çıkmamak

Gelir hesaplarında sık yapılan bir hata, işletmeye özel gelir türleri için hesap planının dışına çıkıp yeni ana hesap uydurmak. Tekdüzen düzeninin amacı herkesin aynı kodu aynı anlamda kullanması; ana hesap uydurmak bu ortak dili bozuyor.

Doğru yol yardımcı hesap kullanmak. Bir işletme üç ayrı ürün grubu satıyorsa 600 hesabının altına üç yardımcı hesap açıyor; ana hesap aynı kalıyor ve ayrıntı istenildiği kadar derinleşiyor.

İhracat ve yurt içi satış ayrı durur

Yurt dışı satışlar 601 hesabında, yurt içi satışlardan ayrı izleniyor. Ayrımın birkaç sebebi var ve hiçbiri biçimsel değil.

Birincisi vergisel: ihracat teslimleri katma değer vergisinden istisna ve bu istisna beyanda ayrıca bildiriliyor. İki satış türü tek hesapta toplandığında istisna tutarı ayrıştırılamıyor.

İkincisi kur: yurt dışı satış genellikle yabancı para cinsinden yapılıyor ve tahsilata kadar kur hareketine açık kalıyor. Doğan kur farkı satış hesabına değil, kambiyo hesaplarına gidiyor ve bu ayrımın yapılabilmesi için satışın kaynağının bilinmesi gerekiyor.

Üçüncüsü yönetim bilgisi: ihracatın toplam satış içindeki payı, işletmenin hangi piyasaya ne kadar bağlı olduğunu gösteriyor.

Hizmet ihracatında ve serbest bölge teslimlerinde de benzer ayrımlar bulunuyor. Hangi işlemin hangi istisnaya girdiği liste işi, ama kaydın ayrı tutulması o listeye bakılmadan da yapılması gereken bir alışkanlık.