Genel üretim giderlerinin dağıtımı

Genel üretim giderleri, üretimle ilgili olup belirli bir ürüne doğrudan yüklenemeyen giderler. Ürüne ulaşmaları için bir yol gerekiyor ve o yol dağıtım.

Gider yerleri

Dağıtımın ilk adımı giderleri bir yere bağlamak. Gider yeri, giderin oluştuğu örgütsel birim ve ikiye ayrılıyor.

Esas üretim gider yerleri, ürünün fiilen üretildiği bölümler: kesim, montaj, boyama.

Yardımcı üretim gider yerleri, üretime hizmet eden ama ürüne doğrudan dokunmayan bölümler: bakım onarım, enerji, kalite kontrol, depo.

Ayrım dağıtımın iki aşamalı olmasının sebebi. Giderler önce bütün gider yerlerine dağıtılıyor, sonra yardımcı yerlerdeki tutarlar esas yerlere taşınıyor; ürüne yükleme ancak esas yerlerden yapılıyor.

Birinci dağıtım

Giderler gider yerlerine dağıtılıyor. Bazı giderler doğrudan bir yere ait: o bölümün ustabaşı ücreti o bölüme yazılıyor. Bazıları ise ortak ve bir anahtarla bölünüyor.

Anahtar seçimi giderin niteliğine bağlı ve makul bir ilişki taşımak zorunda.

• Kira ve bina amortismanı: bölümlerin kapladığı alan.
• Elektrik: makine gücü ya da çalışma saati.
• Isıtma: alan ya da hacim.
• Sigorta: bölümdeki varlıkların değeri.
• Personel giderleri: bölümdeki çalışan sayısı.

Anahtarın makullüğü denetlenebilir olmak zorunda. Keyfî bir anahtar, maliyeti istenen yöne çekmenin aracına dönüşüyor.

İkinci dağıtım

Yardımcı gider yerlerindeki tutarlar esas gider yerlerine taşınıyor. Burada bir zorluk var: yardımcı yerler birbirine de hizmet ediyor.

Bakım bölümü enerji bölümünün makinelerini de onarıyor; enerji bölümü bakım bölümüne de elektrik veriyor. Bu karşılıklı hizmet, dağıtımın sırasını sorun hâline getiriyor.

Üç yöntem var ve farkları tam olarak bu karşılıklı hizmeti nasıl ele aldıklarında.

Basit dağıtım. Yardımcı yerler birbirine hiç hizmet etmemiş kabul ediliyor ve her yardımcı yer doğrudan esas yerlere dağıtılıyor. En kolay, en kaba.

Kademeli dağıtım. Yardımcı yerler bir sıraya konuluyor ve sırayla dağıtılıyor. Dağıtılan bir yer kapanıyor ve kendisine sonradan pay gelmiyor. Sıra genellikle en çok hizmet verenden başlıyor. Karşılıklı hizmetin bir yönü hesaba katılıyor, diğer yönü atlanıyor.

Matematiksel dağıtım. Karşılıklı hizmetin iki yönü birlikte çözülüyor. Her yardımcı yerin toplam maliyeti, kendisine diğer yardımcı yerlerden gelen payı da içeren bir denklemle yazılıyor ve denklem sistemi çözülüyor. En doğru, en zahmetli.

Kademeli ile matematiksel ne zaman ayrışır

İkisi arasındaki fark, karşılıklı hizmetin büyüklüğüne bağlı.

Yardımcı yerler birbirine çok az hizmet ediyorsa iki yöntem neredeyse aynı sonucu veriyor ve kademeli yeterli oluyor.

Karşılıklı hizmet yoğunsa fark büyüyor. Kademeli yöntemde sonradan dağıtılan yerden önce dağıtılana giden pay atlanıyor ve o pay esas yerlere hiç ulaşmıyor.

Sınavda ayrımı yapan ifade soru metninde duruyor: yardımcı gider yerlerinin birbirine verdiği hizmet oranları verilmişse matematiksel dağıtım isteniyor demektir. Yalnızca esas yerlere verilen hizmet verilmişse basit ya da kademeli dağıtım yeterli.

Ürüne yükleme

İkinci dağıtım bittiğinde her esas üretim gider yerinde bir tutar var. Son adım bu tutarın ürünlere yüklenmesi ve bir yükleme anahtarı gerektiriyor.

Yaygın anahtarlar: direkt işçilik saati, makine saati, direkt işçilik maliyeti, üretim miktarı.

Seçim bölümün niteliğine bağlı. Emek yoğun bir montaj bölümünde direkt işçilik saati makul; makine yoğun bir işleme bölümünde makine saati daha iyi bir ölçü.

Yanlış anahtar, ürünler arasında maliyeti yanlış dağıtıyor. Makine yoğun bir bölümde işçilik saatine göre yükleme yapılırsa, az işçilikle çok makine kullanan ürün olduğundan ucuz görünüyor ve o ürüne verilen fiyat yanlış hesaplanıyor.

Bir dağıtım örneği

Bir atölyede iki esas yer (kesim ve montaj) ve bir yardımcı yer (bakım) var. Birinci dağıtım sonunda kesim 30.000, montaj 20.000, bakım 10.000 lira.

Bakım bölümü hizmetinin beşte üçünü kesime, beşte ikisini montaja veriyor. İkinci dağıtımda bakımın 10.000 lirası bu oranda bölünüyor: kesime 6.000, montaja 4.000 lira.

Sonuç: kesim 36.000, montaj 24.000 lira. Bakım kapanmış durumda ve ürüne yükleme bu iki tutardan yapılıyor.

Dağıtımın denetimi

Dağıtım bittiğinde iki kontrol yapılıyor ve ikisi de basit.

Birincisi toplam korunması: birinci dağıtım sonundaki toplam ile ikinci dağıtım sonundaki toplam eşit olmak zorunda. Dağıtım tutarı değiştirmiyor, yalnızca yerini değiştiriyor. Yukarıdaki örnekte 60.000 lira ikisinde de aynı.

İkincisi yardımcı yerlerin kapanması: ikinci dağıtım bittiğinde her yardımcı gider yerinin kalanı sıfır olmak zorunda. Kalan veren bir yardımcı yer, dağıtımın tamamlanmadığını gösteriyor.

Bu iki kontrol sınavda da işe yarıyor: bulunan sonuçların toplamı başlangıç toplamına eşit değilse bir aritmetik hata var ve hesap yeniden yapılıyor.

Dağıtım kararı maliyeti değiştiriyor

Önemli bir nokta: dağıtım bir ölçüm değil, bir tahsis. Anahtar seçimi ve yöntem seçimi, ürünlerin maliyetini değiştiriyor.

Bunun sonucu şu: iki ürün üreten bir işletmede, dağıtım anahtarı değiştirilerek birinin maliyeti düşürülüp diğerinin yükseltilebiliyor. Toplam maliyet aynı kalıyor ama ürün başına maliyet ve dolayısıyla ürün kârlılığı değişiyor.

Bu yüzden anahtar seçiminin makul bir ilişkiye dayanması ve dönemler arasında korunması gerekiyor. Her dönem başka anahtarla yapılan dağıtım, ürün kârlılığı karşılaştırmasını imkânsız yapıyor.