Menkul kıymetlerin kaydı ve değerlemesi

Menkul kıymet, ortaklık veya alacaklılık sağlayan, belirli bir tutarı temsil eden ve yatırım aracı olarak kullanılan kıymetli evraktır. Hisse senedi ortaklık, tahvil ve bono alacaklılık sağlar.

Amaç hesabı belirler

Aynı hisse senedi, alınma amacına göre iki ayrı sınıfa girer ve bu ayrım bilançonun okunmasını doğrudan etkiler.

Kısa vadede satılmak ve fiyat farkından kazanç sağlanmak üzere alınmışsa dönen varlıklar sınıfındaki 11 Menkul Kıymetler grubuna girer. Uzun vadeli yatırım amacıyla, başka bir şirkete ortak olmak için alınmışsa duran varlıklar sınıfındaki 24 Mali Duran Varlıklar grubuna girer.

Ayrım niyete dayandığı için denetlenebilir olması gerekiyor: alım kararının gerekçesi, elde tutma süresi ve satış davranışı birlikte bakılıyor. Uzun vadeli diye sınıflanıp üç ay sonra satılan bir kıymet, sınıflamanın baştan yanlış yapıldığını gösteriyor.

Alım kaydı

Menkul kıymet maliyet bedeliyle kaydedilir ve maliyete alım sırasında ödenen komisyon ile masraflar da girer.

İşletme 50.000 lira bedelle hisse senedi alıyor, aracı kuruma 500 lira komisyon ödüyor.

Borçlu

• 110 Hisse Senetleri: 50.500

Alacaklı

• 102 Bankalar: 50.500

Komisyonun ayrı bir gider hesabına yazılması yaygın bir hata. Maliyet bedeline girmesi gerekiyor, çünkü kıymeti edinmek için katlanılan zorunlu bir harcama.

Satış kaydı

Satışta iki rakam karşılaşır: satış bedeli ve kayıtlı maliyet. Aradaki fark kâr ya da zarar olarak sonuç hesaplarına gider.

Yukarıdaki hisse senedi 56.000 liraya satılıyor, satış komisyonu 500 lira.

Borçlu

• 102 Bankalar: 55.500

Alacaklı

• 110 Hisse Senetleri: 50.500
• 645 Menkul Kıymet Satış Kârları: 5.000

Satış bedelinden komisyon düşülerek bankaya giren tutar yazılıyor, kâr ise net olarak hesaplanıyor. Satış maliyetin altında kalsaydı fark 655 Menkul Kıymet Satış Zararları hesabına yazılırdı.

Getiri ayrı izlenir

Menkul kıymetin iki tür getirisi var ve ikisi ayrı hesaplarda durur.

Hisse senedinde getiri kâr payı. Dağıtım kararı alındığında bir alacak doğar ve tahsil edildiğinde 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri ya da 649 gibi bir gelir hesabı alacaklanır. Kâr payı, hisse senedinin maliyetini azaltmaz.

Tahvilde getiri faiz. Faiz dönemsel olarak işler ve dönem sonunda işlemiş ama tahsil edilmemiş kısım tahakkuk ettirilir: 181 Gelir Tahakkukları borçlanır, 642 Faiz Gelirleri alacaklanır.

İki getiri türünün ayrı izlenmesi, gelir tablosunda esas faaliyet dışı gelirlerin kaynağını gösteriyor.

Dönem sonu değerlemesi

Menkul kıymetler dönem sonunda değerlenir ve ölçü kıymetin türüne göre değişir. Borsada işlem gören kıymetlerde borsa rayici, diğerlerinde alış bedeli esas alınabiliyor; vergi mevzuatı kıymet türüne göre ayrı hükümler taşıyor.

Değer düşüklüğü tespit edildiğinde karşılık ayrılır. 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı bir düzenleyici hesaptır: alacak kalanı verir ve kıymetin kayıtlı değerini düzeltir. Karşılık gideri ise 654 Karşılık Giderleri hesabına yazılır.

Değer artışı ise genellikle kayda alınmaz. Sebebi ihtiyatlılık kavramı: gerçekleşmemiş bir kazanç gelir yazılmaz, gerçekleşmemiş bir kayıp ise karşılıkla gösterilir. Bu asimetri bir tutarsızlık değil, muhasebenin temkinli tarafı.

Karşılık ayrılmış bir kıymetin değeri sonradan yükselirse ya da kıymet satılırsa, ayrılan karşılık konusuz kalır ve 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar hesabına gelir olarak döner.

Bedelsiz hisse ve sermaye artırımı

Ortak olunan şirket sermaye artırımına giderse elde tutulan hisse senedi sayısı değişebilir ve bunun kaydı iki duruma göre ayrılıyor.

Artırım iç kaynaklardan yapılıyorsa, yani şirket kendi yedeklerini sermayeye ekliyorsa, işletmeye bedelsiz hisse geliyor. Hisse sayısı artıyor ama ödenen bir bedel yok: kıymetin toplam maliyeti aynı kalıyor, birim maliyeti düşüyor. Kayıtta bir tutar değişikliği olmuyor, yalnızca adet bilgisi güncelleniyor.

Artırım dış kaynaklardan yapılıyorsa, yani ortaklardan yeni para isteniyorsa, rüçhan hakkı kullanılarak ödenen tutar kıymetin maliyetine eklenir.

Bu ayrımın karıştırılması sık rastlanan bir hata: bedelsiz hisseyi gelir yazmak, olmayan bir kazancı kâra eklemek olur. Kazanç ancak kıymet satıldığında gerçekleşiyor.

Menkul kıymetin bilançodaki okuması

Menkul kıymetler grubunun büyüklüğü bir bilgi taşıyor. Dönen varlıklar içinde ciddi bir menkul kıymet tutarı, işletmenin esas faaliyeti dışında atıl nakit tuttuğunu gösteriyor.

Bu tek başına iyi ya da kötü değil. Mevsimsel çalışan bir işletmede ölü sezonda değerlendirilen nakit makul; esas faaliyeti sıkışıkken menkul kıymete bağlanmış nakit ise sorgulanacak bir tercih.

Mali duran varlıklar tarafı ise farklı bir soruyu açıyor: işletme başka şirketlere ortak olmuş ve o ortaklıkların getirisi gelir tablosunda görünüyor mu? Görünmüyorsa ya dağıtım yapılmıyor ya da yatırım beklenen getiriyi vermiyor.