Oran analizi: faaliyet ve kârlılık

Likidite ve mali yapı oranları bir andaki durumu ölçüyordu. Faaliyet ve kârlılık oranları ise bir dönemin performansını ölçüyor ve bu yüzden iki tabloyu birlikte kullanıyorlar.

Devir hızı mantığı

Faaliyet oranlarının hepsi aynı mantıkta: bir dönem akışı, bir bilanço kalemine bölünüyor. Çıkan sayı o kalemin dönemde kaç kez döndüğünü gösteriyor.

Alacak devir hızı. Net satışlar bölü ortalama ticari alacaklar. Alacakların dönemde kaç kez tahsil edildiğini gösteriyor.

Stok devir hızı. Satışların maliyeti bölü ortalama stok. Stokun dönemde kaç kez yenilendiğini gösteriyor.

Aktif devir hızı. Net satışlar bölü ortalama toplam aktif. Varlıkların satış üretme verimini gösteriyor.

Öz kaynak devir hızı. Net satışlar bölü ortalama öz kaynak.

Ortalama kullanılmasının sebebi şu: pay bir dönemin akışı, bölen bir anın durumu. Dönem başı ve sonu ortalaması alınarak iki ölçü uyumlu hâle getiriliyor.

Devir hızından süreye geçmek

Devir hızı sayı olarak soyut; güne çevrildiğinde anlaşılır oluyor. Dönem gün sayısı devir hızına bölünüyor.

Alacak devir hızı altıysa, alacaklar yılda altı kez dönüyor ve ortalama tahsil süresi altmış günün biraz üstünde. Stok devir hızı dörtse, stok ortalama doksan gün depoda duruyor.

Bu iki süre toplandığında bir şey çıkıyor: işletmenin parasının mal alımından tahsilata kadar kaç gün bağlı kaldığı. Üzerine borç ödeme süresi düşüldüğünde nakit döngüsü bulunuyor.

Nakit döngüsünün uzaması işletme sermayesi ihtiyacını büyütüyor. Aynı satış hacmi, daha uzun döngüyle daha fazla finansman gerektiriyor ve bu genellikle kredi olarak karşılanıyor.

Faaliyet oranlarının yorumu

Devir hızının yüksek olması genellikle iyi ama sınırsız değil.

Stok devir hızının yüksekliği stokun hızlı eridiğini gösteriyor; çok yüksek olması ise stoksuz kalma riskini ve satış kaçırmayı işaret edebiliyor.

Alacak devir hızının yüksekliği tahsilatın hızlı olduğunu gösteriyor; çok yüksek olması vade politikasının fazla sıkı olduğunu ve müşteri kaybına yol açabileceğini.

Aktif devir hızı sektöre çok bağlı. Perakendede yüksek, sermaye yoğun sanayide düşük olması normal. İki sektörün aktif devir hızını karşılaştırmak anlamsız.

Kârlılık oranları

Kazancın hangi tabana göre ölçüldüğüne bakılıyor ve taban değiştikçe soru değişiyor.

Brüt kâr marjı. Brüt satış kârı bölü net satışlar. Satış ile maliyet arasındaki farkı ölçüyor; fiyatlama ve maliyet yapısını gösteriyor.

Faaliyet kâr marjı. Faaliyet kârı bölü net satışlar. Esas faaliyetin kârlılığı.

Net kâr marjı. Dönem net kârı bölü net satışlar. Her şey düşüldükten sonra satışın ne kadarının kâr olarak kaldığı.

Aktif kârlılığı. Net kâr bölü ortalama toplam aktif. Varlıkların kazanç üretme verimi.

Öz kaynak kârlılığı. Net kâr bölü ortalama öz kaynak. Ortağın koyduğu paranın getirisi.

Üç marjı birlikte okumak

Üç kâr marjı arasındaki fark, kârın nerede eridiğini gösteriyor ve bu, kârlılık analizinin en kullanışlı tarafı.

Brüt marj iyi ama faaliyet marjı düşükse sorun faaliyet giderlerinde: pazarlama ve yönetim giderleri kârı yiyor.

Faaliyet marjı iyi ama net marj düşükse sorun faaliyet dışında: finansman giderleri ya da olağan dışı zararlar.

Brüt marj düşükse sorun en başta: ya satış fiyatı yetersiz ya maliyet yüksek.

Bu üç ayrım, "kârlılık düştü" cümlesini bir teşhise çeviriyor.

Aktif ile öz kaynak kârlılığı arasındaki fark

İki oran arasındaki açıklık bir bilgi taşıyor ve kaynağı kaldıraç.

Öz kaynak kârlılığı aktif kârlılığından yüksekse işletme borçla çalışıyor ve borç kârı büyütüyor: aynı kâr daha küçük bir öz kaynağa bölünüyor.

Bu bir güç değil, bir kaldıraç etkisi. Kâr düştüğünde aynı kaldıraç ters yönde çalışıyor ve öz kaynak kârlılığı daha hızlı düşüyor.

Bu yüzden öz kaynak kârlılığı yüksek bir işletmeye bakılırken mali yapı oranlarına da bakılıyor. Yüksek getiri, yüksek borçla sağlanıyorsa taşıdığı risk de yüksek.

Sınavda karşına çıkan üç biçim

Üç tipik biçim var.

Birincisi doğrudan hesap: tablo kalemleri verilip bir oran isteniyor. Dikkat edilecek yer ortalamanın kullanılıp kullanılmayacağı; devir hızlarında ortalama, marjlarda tek dönem değeri kullanılıyor.

İkincisi süreye çevirme: devir hızı verilip ortalama süre isteniyor ya da tersi.

Üçüncüsü yorum: iki oranın birlikte ne anlattığı soruluyor. Üç kâr marjının karşılaştırılması ve aktif ile öz kaynak kârlılığı arasındaki açıklık, en sık sorulan iki ilişki.