Safha maliyeti yöntemi ve eşdeğer ürün

Safha maliyeti yöntemi, aynı üründen çok sayıda birim üretilen işletmelerde kullanılıyor. Birimler birbirinin aynısı olduğu için tek tek izlenmiyor; maliyet üretim safhalarına göre toplanıyor ve toplam üretime bölünüyor.

Hangi işletmelerde

Şeker, çimento, kâğıt, tekstil, kimya, gıda, akaryakıt, elektrik üretimi. Üretim kesintisiz akıyor ve çıkan birimler ayırt edilemiyor.

Üretim genellikle birkaç safhadan geçiyor. Bir safhanın mamulü sonraki safhanın hammaddesi oluyor ve maliyet safhadan safhaya taşınıyor.

Sipariş maliyetiyle ayrım net: orada maliyet taşıyıcısı sipariş, burada safha. Orada her iş kendi maliyetini taşıyor, burada bir dönemin toplam maliyeti o dönemin üretimine bölünüyor.

Temel hesap

Yöntemin özü tek bir bölme: safhanın dönem maliyeti bölü safhanın dönem üretimi.

Zorluk bölenin ne olduğunda. Dönem sonunda bazı birimler yarı kalmış durumda: üretime girmiş ama tamamlanmamış. Bunları tam birim gibi saymak maliyeti düşük, hiç saymamak yüksek gösteriyor.

Çözüm eşdeğer ürün kavramı: yarı kalmış birimler, tamamlanma derecelerine göre tam birime çevriliyor.

Eşdeğer ürün

Yüzde işareti kullanmadan anlatmak gerekirse: 100 birim üretime girmiş ve yarısı tamamlanmış durumdaysa, bunlar 50 tam birime eşdeğer sayılıyor.

Hesap şöyle kuruluyor: dönemde tamamlanan birimler artı dönem sonu yarı mamullerin tamamlanma derecesine göre eşdeğeri.

Bir örnek. Safhada dönem içinde 900 birim tamamlandı. Dönem sonunda 200 birim yarı mamul var ve bunların tamamlanma derecesi beşte iki. Eşdeğer ürün: 900 artı 200 çarpı beşte iki, yani 900 artı 80, toplam 980 birim.

Safhanın dönem maliyeti 49.000 lira ise birim maliyet 50 lira. Tamamlanan 900 birim 45.000 lira değerle sonraki safhaya ya da mamul stokuna geçiyor; 200 birim yarı mamul 4.000 lira değerle bilançoda kalıyor.

Malzeme ile işçilik ayrı hesaplanabiliyor

Bir ayrıntı var ve sınavda sık sorulan yer burası: tamamlanma derecesi her maliyet unsuru için aynı olmak zorunda değil.

Malzeme genellikle üretimin başında tamamen veriliyor. Yani üretime girmiş bir birim, malzeme bakımından tamamlanmış sayılıyor: derecesi tam.

İşçilik ve genel üretim giderleri ise üretim boyunca yayılıyor. Yarı kalmış bir birim, bu unsurlar bakımından kısmen tamamlanmış.

Bu durumda eşdeğer ürün iki kez hesaplanıyor: malzeme için bir, işçilik ve genel üretim giderleri için bir. İki ayrı birim maliyet bulunuyor ve toplanarak toplam birim maliyet elde ediliyor.

Yukarıdaki örnekte malzeme bakımından eşdeğer ürün 900 artı 200, yani 1.100 birim olurdu. Malzeme maliyeti 33.000 lira ise birim malzeme maliyeti 30 lira. Kalan 16.000 lira işçilik ve genel üretim gideri ise 980 eşdeğer birime bölünüyor: birim başına 16,33 lira. Toplam birim maliyet 46,33 lira.

Bu sayı, az önce tek bölmeyle bulunan 50 liradan düşük. Sebebi şu: malzeme maliyeti, yarı mamullerin tamamı da malzemesini almış olduğu için daha geniş bir bölene dağılıyor. Tek oranla hesaplamak yarı mamule hak ettiğinden az malzeme maliyeti yüklüyor ve tamamlanan birimi olduğundan pahalı gösteriyor. Unsurların ayrı hesaplanması bu yüzden daha doğru sonuç veriyor; sınavda da ayrı hesap isteniyorsa tek orana dönmemek gerekiyor.

Safhalar arası geçiş

Bir safhanın tamamlanan mamulü sonraki safhaya geçiyor ve maliyetini de beraberinde taşıyor. Sonraki safhada bu tutar bir başlangıç maliyeti gibi duruyor ve o safhanın kendi maliyetleri üstüne ekleniyor.

Son safhanın çıktısı mamul ve maliyeti bütün safhaların toplamı.

Bu zincirin kaydı 151 Yarı Mamuller hesabı üzerinden yürüyor ve her safha için ayrı yardımcı hesap tutuluyor. Safhalar arası geçişlerin kaydedilmemesi, maliyetin hangi aşamada ne kadar olduğunu görünmez yapıyor.

Kayıp ve fire

Safha maliyetinde fire, eşdeğer ürün hesabını etkiliyor.

Normal fire üretim sürecinin niteliğinden doğuyor ve maliyeti sağlam birimlere yükleniyor: eşdeğer ürün hesabında fire birimleri sayılmıyor ve bölen küçüldüğü için birim maliyet yükseliyor.

Anormal fire maliyete girmiyor; eşdeğer ürün hesabına dâhil edilip maliyeti hesaplanıyor ve o tutar dönem zararı olarak ayrılıyor.

Firenin hangi aşamada ortaya çıktığı da önemli. Üretimin başında çıkan fire ile sonunda çıkan fire, farklı ölçüde maliyet yüklenmiş birimler.

En yaygın soru biçimi

En yaygın soru biçimi şu: tamamlanan birimler, dönem sonu yarı mamul miktarı ve tamamlanma derecesi verilip eşdeğer ürün ya da birim maliyet isteniyor.

Çözümde iki şeye bakılıyor. Birincisi malzeme ile diğer unsurların ayrı hesaplanıp hesaplanmayacağı; soru malzemenin başta verildiğini söylüyorsa ayrı hesap isteniyor. İkincisi dönem başı yarı mamul olup olmadığı; varsa hesap daha karmaşık hâle geliyor ve ilk giren ilk çıkar ya da ortalama maliyet varsayımı gerekiyor.

En sık yapılan hata tamamlanma derecesini bütün unsurlara aynı uygulamak.

Dönem başı yarı mamul varsa

Hesap bir kat daha karmaşıklaşıyor, çünkü dönem başında yarı kalmış birimler zaten bir maliyet taşıyor ve o maliyet geçen dönemden geliyor.

İki varsayımdan biri kullanılıyor.

Ortalama maliyet varsayımı. Dönem başı yarı mamulün maliyeti ile dönem maliyeti birleştiriliyor ve tek bir ortalama birim maliyet bulunuyor. Daha kolay.

İlk giren ilk çıkar varsayımı. Dönem başı yarı mamuller önce tamamlanmış sayılıyor ve onların tamamlanması için bu dönem harcanan kısım ayrı hesaplanıyor. Daha ayrıntılı ve iki ayrı birim maliyet veriyor.

Sınav hangi varsayımın kullanılacağını metinde söylüyor. Söylemiyorsa ortalama maliyet bekleniyor.

İki yöntemin ayrıştığı yer maliyetlerin dönemler arasında değiştiği durum. Maliyetler sabitse iki yöntem aynı sonucu veriyor.

Safha maliyeti raporu

Hesabın tamamı bir tabloda toplanıyor ve tablonun dört bölümü var.

Birincisi miktar hareketi: safhaya giren birimler ve safhadan çıkanlar. Giren ile çıkanın eşit olması gerekiyor; fark fire ya da dönem sonu yarı mamul.

İkincisi eşdeğer ürün hesabı: her maliyet unsuru için ayrı.

Üçüncüsü maliyet toplamı ve birim maliyet: dönem maliyeti bölü eşdeğer ürün.

Dördüncüsü maliyet dağıtımı: bulunan birim maliyetle, tamamlanan birimlerin ve dönem sonu yarı mamulün değeri hesaplanıyor.

Son bölümün toplamı, üçüncü bölümdeki toplam maliyete eşit olmak zorunda. Bu eşitlik raporun kendi kontrolü ve tutmuyorsa bir aritmetik hata var.