Stok, gider ve demirbaş: aldığın şey ne oluyor

"Bunu gider gösterebilir miyim" sorusunun cevabı çoğu zaman evettir. Asıl soru ne zaman gider olacağıdır. Alınan şeyin niteliği, bedelin hangi yıl ve hangi hızla kazançtan düşüleceğini belirler.

Üç ayrı yer

• Stok. Satmak veya üretimde kullanmak için alınan mal. Alındığında gider olmaz; satıldıkça maliyete dönüşür. Dönem sonunda elde kalan mal sayılır ve o yılın maliyetinden ayrılır.
• Gider. İş için harcanıp tüketilen kalem: kira, elektrik, kırtasiye, danışmanlık. Ait olduğu dönemde doğrudan kazançtan düşülür.
• Amortismana tabi iktisadi kıymet (demirbaş). Bir yıldan uzun süre kullanılacak varlık: bilgisayar, makine, mobilya, araç. Alındığı yıl bedelin tamamı değil, faydalı ömre bölünmüş kısmı gider yazılır.

Sarf malzemesi ile demirbaş arasındaki sınır

Üç ayrı yer kuralı kolay görünüyor, ama sınırdaki kalemler kafa karıştırıyor. Bir matkap demirbaş mı, sarf malzemesi mi? Ölçü iki soruyla bulunuyor: bir yıldan uzun süre kullanılacak mı, ve bedeli o yıl için belirlenen haddin üstünde mi?

İkisine de evet ise amortismana tabi kıymet. Birine hayır ise doğrudan gider. Tek kullanımlık bir matkap ucu sarf malzemesi, yıllarca kullanılacak bir matkap haddin üstünde kalıyorsa demirbaş.

Takım hâlinde alınan kalemlerde ölçü parça başına değil, birlikte iş gören bütün üzerinden kuruluyor. On adet sandalyeyi tek tek haddin altında gösterip doğrudan gider yazmak, en sık düzeltilen hatalardan biri.

Sayım farkı kendiliğinden kapanmıyor

Dönem sonu sayımı kayıttan farklı çıktığında aradaki fark bir sebebe dayanıyor ve o sebep bulunmadan kayda alınamıyor.

• Fire ve bozulma. Üretim veya saklama sırasında olağan kayıp. Faaliyetin niteliğine göre kabul edilen ölçüler var.
• Kayda girmemiş satış. Mal çıkmış, belgesi düzenlenmemiş. Bu bir eksiklik değil, düzeltilmesi gereken bir usulsüzlük.
• Kayda girmemiş alış. Mal gelmiş, faturası dosyaya ulaşmamış. Sayım fazlası genellikle burada doğuyor.
• Sayım hatası. En sık ve en kolay çözüleni: yeniden sayılıyor.

Farkı "nasılsa küçük" diyerek geçmek, sonraki dönemin başlangıç stokunu da yanlış yapıyor ve hata birikerek büyüyor.

Neden bölünüyor

Beş yıl kullanılacak bir bilgisayarı tek yılın gideri saymak, o yılın kazancını olduğundan düşük, sonraki dört yılınkini olduğundan yüksek gösterir. Amortisman, maliyeti kullanıldığı yıllara yayar.

Faydalı ömür keyfî belirlenmez. VUK m. 315 uyarınca Hazine ve Maliye Bakanlığının yayımladığı amortisman listesinde her varlık türü için tespit edilmiştir.

Satılan malın maliyeti nasıl bulunur

Stokun gidere ne zaman dönüştüğünü anlamak için tek bir hesap yeter ve bu hesap her dönem aynı:

Dönem başındaki mal, artı dönem içinde alınan mal, eksi dönem sonunda elde kalan mal. Çıkan tutar satılan malın maliyetidir.

Sayılarla: yıla 20.000 liralık stokla girdin, yıl içinde 100.000 liralık mal aldın, yıl sonunda depoda 30.000 liralık mal kaldı. Satılan malın maliyeti 90.000 lira. Aldığın 100.000 liranın tamamı değil, 90.000 lirası o yılın gideri.

Hesabın son terimi dönem sonu sayımından geliyor ve bu yüzden sayım bir formalite değil. Sayım yapılmazsa maliyet bilinmiyor; maliyet bilinmeyince kâr da bilinmiyor.

Amortisman ne zaman başlar

Amortisman, varlığın satın alındığı tarihte değil, işletmede kullanılmaya hazır hâle geldiği hesap döneminde başlar. Kutusu açılmamış, kurulumu yapılmamış bir makine için amortisman ayrılmıyor.

Binek otomobillerde ayrıca bir özellik var: kıst amortisman uygulanıyor, yani alındığı yıl için tam yıllık pay değil, kullanıldığı aylara düşen pay gider yazılıyor. Bu ayrıntı yıl sonu alımlarında beklenenle gerçekleşen arasındaki farkın sebebi oluyor.

Demirbaşı satarsan

Amortismana tabi bir varlığı sattığında iki rakam karşılaşıyor: satış bedeli ve varlığın kayıtlı net değeri (maliyetinden o güne kadar ayrılan amortismanın düşülmüş hâli).

Satış bedeli net değerden yüksekse aradaki fark kâr, düşükse zarar olarak kayda giriyor. Yani yıllarca gider yazdığın bir varlığı sattığında, beklemediğin bir kâr doğabiliyor. Araç satışlarında en sık rastlanan sürpriz bu: araç eskidi diye satılıyor, sonra o satıştan vergi çıkıyor.

Yıl sonu alımlarıyla ilgili yanılgı

Yıl sonu yaklaşırken vergiyi düşürmek amacıyla yapılan büyük alım çoğu zaman beklenen etkiyi vermez. Alınan şey amortismana tabi bir kıymetse o yıl yalnızca bir yıllık payı gider olur; stoksa ve satılmadıysa hiç gider olmaz. Para çıkar, vergi büyük ölçüde aynı kalır.

Stok tarafında ise sayım belirleyicidir. Dönem sonu sayımı yapılmazsa elde kalan mal bilinmez ve satılan malın maliyeti yanlış hesaplanır. Sayımın nasıl yapılacağını yıl sonu kontrol listesi adım adım gösterir.